قەبرىنى پىششىق خىشتا ياساش

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، بىزنىڭ يۇرتلاردا قەبرە كولىساق كەڭلىكى 1.5 مېتىر، ئۇزۇنلۇقى 5 – 6 مېتىر، چوڭقۇرلۇقى 4 مېتىر كولىنىپ، ئاندىن يانغا بىر تۆشۈك ئېچىلىپ شۇ يەرگە مېيىتنى قوياتتۇق، يېقىنقى يىللاردىن بىرى تۇپراقنىڭ قۇرغاقلىشىش سەۋەبىدىنمۇ قانداق، قەبرە كولاۋاتقاندا يەر ئولتۇرۇشۇپ كېتىپ قەبرە كولىشىپ بېرىۋاتقانلارنى بېسىۋىلىپ ئۆلۈم ۋەقەلىرى كېلىپ چىققاچقا، كىشىلەر قەبرىنى پىششىق خىشتا قوپۇرۇپ ئىشلەۋاتىدۇ، بەزىلەر بۇنىڭغا قارشى چىقىپ خام خىشتا قوپۇرۇش كېرەك دەپ ئىختىلاپ قىلىشتى. چۈنكى بەزى كىتابلاردا ئوت يېقىنلاشقان نەرسە قەبرىگە كىرمەسلىكى كېرەك دېيىلىپتۇ، خام خىشتا ئاجىز بولۇپ قالىدىكەن، پىششىق خىشتا ئىشلەشكە بولامدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

ئەگەر قەبرە ئېچىلىپ قالىدىغان، ياكى سۇ بېسىپ كېتىدىغان، ياكى باشقا ئەھۋاللار بولۇپ، خام خىش ياكى ياغاچ، تاش، شۇنداقلا خۇمداندا پىشۇرۇلغان پىششىق خىش ئىشلىتىش ئېھتىياجى كۆرۈلسە، بۇنىڭدا شەرىئەتتە چەكلىمە يوق، جائىزدۇر. ئوت تەگكەن ماددىلار مېيىتكە يېقىن بولۇپ قالسا بۇنىڭدىن مېيىتكە زىيان ياكى ئازار يەتمەيدۇ، مېيىتنىڭ جەننەت ياكى دوزاخقا كىرىشىگە تەسىرى بولمايدۇ، مېيىت ئۆزىنىڭ ئىمانى ۋە ئەمەللىرىگە قاراپ، يەنە ئاللاھ تائالانىڭ ئىرادىسى بىلەن يا راھەت، يا ئازاب كۆرىدۇ، يا جەننەت، يا دوزاخقا كىرىدۇ. راھەت كۆرىدىغان كىشىنىڭ قەبرىسىگە پىششىق خىش ئىشلىتىلىپ قالسا ئازاب كۆرۈپ قالىدىغان ياكى ئازاب كۆرىدىغان كىشىنىڭ قەبرىسىگە خام خىش ئىشلىتىلسە راھەت كۆرىدىغان، ئۇنداق ئىش يوق.

لېكىن، قەبرىنىڭ ئۈستىگە قەبرىدىن كولاپ چىقىرىلغان توپىنى تۆگىنىڭ لوككىسىدەك بىر غېرىچ ئېگىزلىكتە لاي بىلەن سۇۋاپ قويۇشتىن باشقا چىقىم قىلىپ بىر نەرسە بىنا قىلىش، ھاك ياكى گەج، ياكى سىر بىلەن ئاقارتىپ بوياش قاتارلىقلار ھەدىستە چەكلەنگەن ئىشلاردۇر.

ئادەتتە فىقھى كىتابلىرىدا ئالىملار يەر بوش ياكى نەم بولغان ئەھۋالدا قەبرىگە ئوتتا كۆيگەن ياكى كۆيىدىغان نەرسىلەر ئىشلىتىلسە بولىدۇ، دەپ قارايدۇ. يەر بوش ياكى نەم بولمىغان ئەھۋالدا قەبرىگە ئوتتا كۆيگەن ياكى كۆيىدىغان نەرسىلەر ئىشلىتىلسە ياخشى بولمايدۇ، بۇ مەكرۇھ دېيىشىدۇ. مەكرۇھ دېگەنلەردىن بەزىلىرى، بۇ، بىر خىل بىنا ياساش ۋە زىننەتلەشتۇر. مېيىت بىنا ياساش بىلەن زىننەتلەشكە مۇناسىپ ئەمەس، دەپ قارىسا، يەنە بەزىلىرى مېيىت ئوتقا يېقىن يولىمىسۇن دەپ ئوت تەگكەن نەرسىنى ئىشلىتىشنى يامان كۆرگەن. مەسىلەن:

ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىنىڭ شاگىرتى ئىمام مۇھەممەد ئىبنى ھەسەن رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى مۇنداق دەيدۇ: «قەبرە ئازراق چىقىپ تۇرغان ئېگىزلىكىدىن ئارتۇق ئېگىز قىلىۋېتىشنى توغرا تاپمايمىز، ھاكلاش ياكى لاي بىلەن سۇۋاشنى، يېنىغا مەسجىد بىنا قىلىشنى، ياكى تۇغ تىكلەشنى، ياكى ئۈستىگە خەت يېزىشنى، پىششىق خىشتا قەبرە بىنا قىلىشنى ياكى پىششىق خىشنى قەبرىگە كىرگۈزۈشنى يامان كۆرىمىز، ئۈستىگە سۇ چېچىشنى مەيلى دەپ قارايمىز، بۇ ئەبۇ ھەنىفە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قارىشىدۇر».([1])

ئىمام قۇرتۇبى تەپسىرىدە مۇنداق دېگەن: «(بىزنىڭ مالىكىي مەزھەپتە) لەھەتكە پىششىق خىش ئىشلىتىش مەكرۇھ بولىدۇ، ئىمام شافىئىي: ئۇمۇ بىر خىل تاش بولغاچقا، ھېچ گەپ بولمايدۇ، دېگەن. ئىمام ئەبۇ ھەنىفە بىلەن شاگىرتلىرى: پىششىق خىش بىنانى مۇستەھكەم قىلىپ ياساشقا ئىشلىتىلىدىغان ماددا. قەبرە بىلەن ئۇنىڭدىكى جەسەت بولسا، چىرىپ تۈگەيدىغان نەرسە، شۇڭا ئۇنى مۇستەھكەم قىلىپ ياساش مۇناسىپ ئەمەس دەپ، ئۇنى قەبرىگە ئىشلىتىشنى مەكرۇھ دەپ قارىغان. بۇنىڭغا ئاساسەن تاش بىلەن پىششىق خىش باراۋەر بولىدۇ. يەنە: پىششىق خىشتا ئوتنىڭ تەسىرى بار، شۇڭا مېيىت ئوتقا يېقىن يولىمىسىكەن دېگەن ئۈمىدتە پىششىق خىش مەكرۇھ بولىدۇ، دېيىلگەن. بۇنىڭغا ئاساسەن تاش بىلەن پىششىق خىش پەرقلىق بولىدۇ».([2])

ئىمام ئىبنى قۇدامە مۇنداق دەيدۇ: «قەبرىگە پىششىق خىش، ياكى ياغاچ، ياكى ئوت تەگكەن بىر نەرسە كىرگۈزمەيدۇ، بىز يۇقىرىدا خام خىش بىلەن قومۇشنى مۇستەھەپ دەپ ئۆتتۇق، ئىمام ئەھمەد ياغاچنى مەكرۇھ دېگەن… پىششىق خىش ئىسراپخور، باياشات تۇرمۇش ئىگىلىرىنىڭ بىنالىرىغا ئىشلىتىلىدىغان ماددا بولغاچقا، مەكرۇھ بولىدۇ. يەنە مېيىت ئوتقا يېقىن يولىمىسىكەن دېگەن ئۈمىدتە ئوت تەگكەن بارلىق نەرسىلەر مەكرۇھ بولىدۇ».([3])

دېمەك، يۇقىرىدا تۆت مەزھەپ ئالىملىرىدىن ھەنەفىي مەزھەپ ئىماملىرى قەبرىگە پىششىق خىش ئىشلىتىشنى ئارتۇقچە بىنا قىلىش، زىننەتلەش دەپ قاراپ يامان كۆرگەن بولسا، ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرىنىڭ كېيىنكىلىرىدىن بەزىلەر، ھەنبەلىي ۋە باشقا مەزھەپ ئالىملىرى مېيىت ئوتقا يېقىن يولىمىسىكەن دېگەن ئۈمىدتە مەكرۇھ، دەپ قارىغان.

مېيىت ئوتقا يېقىن يولىمىسىكەن دېگەن ئۈمىدتە مەكرۇھ دەپ قارىغان ئالىملار بۇ قارىشىدا نېمىگە تايانغان؟

تابىئىنلاردىن ئىبراھىم نەخەئىي لەھەتكە پاكىز خام خىشتىن باشقا بىر نەرسە ئىشلىتىشنى يامان كۆرەتتى ۋە: «پىشىشىق خىش يامان كۆرۈلەتتى، خام خىش تېپىلمىسا، قومۇش ئىشلىتىلەتتى» دېگەن.([4])

يەنە ئىبراھىم نەخەئىي مۇنداق دېگەن: «ئۇلار خام خىشنى ياقتۇراتتى، پىششىق خىشنى يامان كۆرۈشەتتى. قومۇشنى ياخشى كۆرۈشەتتى، ياغاچنى يامان كۆرۈشەتتى».([5])

يەنە زەيد ئىبنى ئەرقەمنىڭ بىر ئوغلى ۋاپات بولۇپ كەتكەندە مالىيىغا مۇنداق دەپ بۇيرۇغان: «ئوت تەگكەن بىر نەرسىنى ئۇنىڭغا يېقىنلاشتۇرمىغىن».([6])

ھەسەن بەسرىدىنمۇ قەبرىگە پىششىق خىشنى ئىشلىتىشنى يامان كۆرگەنلىكى رىۋايەت قىلىنغان.([7])

ئىبراھىم نەخەئىي ئابدۇللاھ ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ شاگىرتلىرىنى كۆزدە تۇتقان بولۇش ئېھتىمالى بار. ساھابىلارنى كۆزدە تۇتىدۇ دەپ قارىغان تەقدىردىمۇ، ساھابىلارنىڭ ئىش – ھەرىكەتلىرىنىڭ ھۆججەت ياكى ئەمەسلىكىدە ئۇسۇل ئۆلىمالىرى ئىچىدە قاراش بىردەك ئەمەس.

دېمەك، بۇ ھەقتە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن بىرەر ئېنىق كۆرسەتمە سەھىھ يول بىلەن كەلمىگەن. پەقەتلا تابىئىنلاردىن كەلگەن رىۋايەتلەر بار.

ئۇنداقتا، ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىنىڭ قەبرىنى ئارتۇقچە ياساپ كېتىش ۋە زىننەتلەش جەھەتتىن يامان كۆرۈشى ئورۇنلۇق، ئېھتىياج بولمىسا ئارتۇقچە خىش ئىشلەتمەسلىك لازىم. ئېھتىياج بولسا ئىشلەتسە بولىدۇ. شۇڭا، ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرىدىن بۇخارا ئۆلىمالىرى بۇخارا تەرەپنىڭ يېرى بوش بولغاچقا، قەبرىگە پىششىق خىش ئىشلىتىش ئېھتىياجىنى كۆزدە تۇتۇپ ئىشلەتسە بولىدۇ، دەپ قارىغان.([8])

شۇنداقلا، پىششىق خىش ئىشلەتمەسلىكنى مېيىت ئوتقا يېقىن يولىمىسىكەن دېگەن ئۈمىدتە يامان كۆرۈشنى رەت قىلىپ، بۇنىڭ يامان كۆرۈلۈشىدىكى ئىللەت (ھۆكۈم چىقىرىشتا تەسىر كۆرسىتىدىغان سۈپەت) قەبرىنى بەكلا مۇستەھكەم قىلىپ ياساش ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن.([9])

يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن مۇنداق خۇلاسىلەيمىز: قەبرىنى ئوغرى، ياكى ھايۋان، ياكى يامغۇر قاتارلىق ئەزىيەتلەردىن قوغداش ئېھتىياجى كۆرۈلگەن ئەھۋالدا، مېيىتنى ئاسراش جەھەتتىن قەبرە ئىچىنى پىششىق خىشتا ئەتسە بولىدۇ. لېكىن، ئارتۇقچە ئىسراپ قىلىش، ئاشۇرۇۋېتىشتىن ساقلىنىش زۆرۈر. ئەمما، قەبرىنىڭ ئۈستىگە پىششىق خىش ئىشلىتىپ ياساش، گەجلەش، ھاكلاش، بوياش ۋە باشقا تۈردە قەبرىنى ئالىي ياساش، ئۆزئارا كۆز – كۆز قىلىپ بەسلىشىش چەكلىنىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2 – 7 – 2011

2-توم، 126-نومۇرلۇق پەتىۋا.

—————————————–

([1]) «كتاب الآثار» للإمام محمد بن الحسن الشيباني 1/330.
([2]) «تەپسىرى قۇرتۇبى» 10/381.
([3]) «المغني» 2/190.
([4]) «مصنف ابن أبي شيبة» 11725 – نومۇر 3/21 – بەت.
([5]) «مصنف ابن أبي شيبة» 11769 – 11770 – نومۇر. 3/25 – بەت. سەنەدى سەھىھ.
([6]) «مصنف ابن أبي شيبة» 11765 – نومۇر. 3/25 – بەت. بۇ رىۋايەتنىڭ سەنەدىدىكى سابىت ئىبنى زەيد ئاجىزدۇر.
([7]) «مصنف ابن أبي شيبة» 11727 – نومۇر. 3/22 – بەت.
([8]) «رد المحتار» 2/236.
([9]) «العناية» 3/21.

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز