تەراۋىھنى قۇرئانغا قاراپ ئوقۇسا بولامدۇ؟

سوئال: ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ئۇستاز، تەراۋىھتا ئىمام بولغۇچى قىيامدا قۇرئانغا قاراپ ئوقۇسا بولامدۇ؟ بىر ماراكەشلىكنىڭ شۇنداق قىلغانلىقىنى كۆرگەن ئىدىم، شۇڭا شۇنداق قىلسا بولامدىغاندۇ دەپ قالدىم.

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ:

بارلىق ھەمدۇسانالار جانابىي ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

تەراۋىھ نامىزى رامىزان ئايلىرىدا كېچىدە ئوقۇلىدىغان تەھەججۇد ۋە «قىيامۇل لەيل (يەنى كېچىلىك ناماز)»نى كۆرسىتىدۇ. مۇبارەك رامىزان كېچىلىرىدە تەراۋىھ ئوقۇش مۇشۇ ئۇلۇغ ئايدىكى جانابىي ئاللاھقا يېقىنلاشتۇرىدىغان ئىبادەتلەرنىڭ ئەڭ كاتتىسى قاتارىدىندۇر. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم تەراۋىھ نامىزىنىڭ پەزىلىتى ھەققىدە: «كىمكى رامىزان كېچىسى ئاللاھنىڭ ۋەدىسىگە ئىشەنگەن ۋە ساۋاب ئۈمىد قىلغان ھالدا (نامازغا) تۇرسا، ئۇنىڭ بۇرۇنقى گۇناھلىرى كەچۈرۈم قىلىنىدۇ» دېگەن([1]).

«تەراۋىھ نامىزى» دېگەن «ئارىلىقتا ئارام ئېلىپ ئوقۇلىدىغان نەپلە نامازلار» دېگەن مەنىدىدۇر. ساھابىلەر تەراۋىھ نامىزى ئوقۇغاندا ئۇزۇنراق ئوقۇپ، ھەر تۆت رەكئەت ئوقۇپ بولغاندا بىر ئارام ئالاتتى.

تەراۋىھ نامىزى تەكىتلەنگەن سۈننەتتۇر. تەراۋىھنى رامىزاندا مەسجىدتە جامائەت بولۇپ ئوقۇشمۇ، ئۆيدە ئوقۇشمۇ سۈننەت. چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تەھەججۇدنى ئۆيىدىمۇ، مەسجىدتىمۇ ئوقۇغان. ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا بۇ ھەقتە مۇنداق دەپ بەرگەن: «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مەلۇم بىر كېچىسى چىقىپ مەسجىدتە ناماز ئوقۇۋىدى، بىر مۇنچە جامائەت رەسۇلۇللاھقا ئىقتىدا قىلىپ بىللە ئوقۇدى، تاڭ ئاتقاندا كىشىلەر (كېچىسى ئوقۇغان ناماز توغرىسىدا) پاراڭ قىلىشتى، (ئىككىنچى كۈنى) جامائەت ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ يىغىلىپ رەسۇلۇللاھ بىلەن بىرگە ناماز ئوقۇدى. ئەتىسى جامائەت (كېچىسى ئوقۇغان ناماز توغرىسىدا) پاراڭ قىلىشتى، ئۈچىنچى كېچىسى مەسجىد جامائىتى تېخىمۇ كۆپەيدى ۋە رەسۇلۇللاھ بىلەن ناماز ئوقۇدى، تۆتىنچى كېچىسى بولغاندا مەسجىدكە جامائەت پاتماي قالغان ئىدى، رەسۇلۇللاھ كېچىسى چىقماي بامداتقىلا چىقىپ، بامداتنى ئوقۇپ بولۇپ جامائەتكە يۈزلىنىپ ئولتۇردى ۋە مۇنداق دېدى: ‹ئەمدىكى مەقسەت، سىلەرنىڭ نامازغا بولغان قىزغىنلىقىڭلار ماڭا مەلۇم، لېكىن، مەن بۇ ناماز سىلەرگە پەرز قىلىنىپ كېتىپ، ئادا قىلالماي قېلىشىڭلاردىن ئەندىشە قىلدىم›»([2]).

يەنە بىر ھەدىستە: «سىلەرنىڭ بۇ قىلغىنىڭلاردىن تەراۋىھنى ئوقۇشقا ھېرىسمەن ئىكەنلىكىڭلارنى بىلدىم، ئى جامائەت! (نەپلە) نامازنى ئۆيلىرىڭلاردا ئوقۇڭلار، چۈنكى پەرزدىن قالسىلا ئەڭ ئەۋزەل ناماز ئۆيدە ئوقۇغان نامازدۇر» دېگەن([3]). يەنە «پەرز نامازدىن قالسىلا كىشىنىڭ ئەڭ ئەۋزەل نامىزى ئۆيىدە ئوقۇغان نامىزىدۇر» دېگەن([4]). يەنە بىر تەرەپتىن، ئۆيدە ئوقۇش رىيا (كۆز – كۆز قىلىش) دىن يىراق.

ھازىرقى مەسىلە، خىتتاي ۋىرۇسى سەۋەبلىك بۇ يىل رامىزاندا تەراۋىھنى جامە – مەسجىدلەردە جامائەت بولۇپ ئوقۇيالمىغانلار ئۆيدە قارىيلار بولمىغان تەقدىردە، قىيامدا ئۇزۇنراق تۇرۇپ نامازنى ئۇزۇنراق ئوقۇيالمايدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن، كۆپ يادا ئوقۇيالمايدىغان نامازخان «قۇرئان»نى كۆتۈرۈپ تۇرۇپ «قۇرئان»غا قاراپ ئوقۇسا ئىمام ئەبۇ ھەنىيفىنىڭ ۋە باشقا بىر قىسىم ئالىملارنىڭ قارىشىدا نامىزى بۇزۇلۇپ كېتىدۇ. چۈنكى بۇ، كۆتۈرۈش، قاراش، كۆزىنى ئۇياقتىن بۇياققا يۈگۈرتۈش، بەت ئۆرۈش ۋە ئېلىپ – قويۇش قاتارلىق كۆپ ھەرىكەت قىلغان بولىدۇ. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «نامازدا جىم تۇرۇڭلار!» دېگەن([5]). يەنە: «نامازنى مەن قانداق ئوقۇغان بولسام سىلەرمۇ شۇنداق ئوقۇڭلار» دېگەن([6]) ۋە بىرەر قېتىم جائىزلىقىنى بايان قىلىش ئۈچۈن بولسىمۇ قۇرئانغا قاراپ ناماز ئوقۇپ باقمىغان.

يەنە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم نامازنى توغرا ئوقۇيالمىغان بىر ساھابىگە نامازنى توغرا ئوقۇشنى ئۆگىتىپ مۇنداق دېگەن: «ناماز ئوقۇماقچى بولساڭ، ئاللاھ بۇيرىغاندەك تاھارەت ئالغىن. ئاندىن ئەزان ۋە تەكبىر ئوقۇپ نامازغا تۇرغىن. ئەگەر قۇرئاننى يادقا بىلسەڭ، قۇرئان ئوقۇغىن. ئەگەر يادقا بىلمىسەڭ، ئاللاھقا ھەمد، تەكبىر، تەھلىل ئېيتىپ، رۇكۇغا بارغىن» دېگەن([7]).

بىر ئادەم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىغا كېلىپ:

ـ مەن قۇرئاننى ياد ئالالمايۋاتىمەن، ماڭا بىر نەرسە ئۆگەتكىن! ـ دېگەنىدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا:

ـ ئى ئاللاھ! سەن پاكسەن، بارلىق ھەمدۇسانا ساڭا خاستۇر. ئاللاھدىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر، ئاللاھ بۈيۈكتۇر. بىزدە ھېچقانداق كۈچ ـ قۇۋۋەت يوقتۇر. ئاللاھ ئالىي ۋە بۈيۈك زاتتۇر، دېگىن! ـ دەپ ئۆگەتكەن([8]).

بۇ ھەدىسلەر نامازخاننىڭ يادا بىلىدىغان ئايەتلەرنى ئوقۇيدىغانلىقىنى، يادا بىلمىسە قۇرئانغا قاراپ ئوقۇشى كېرەك ئەمەسلىكىنى، بەلكى ھەمد، تەكبىر ۋە تەھلىل ئېيتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ناۋادا قۇرئانغا قاراپ ئوقۇش مۇباھ بولىدىغان بولسا، بۇ ھەدىستە قىرائەتسىز ناماز ئوقۇشقا رۇخسەت قىلىنمىغان بولاتتى([9]).

يەنە نامازخان «قۇرئان»نى كۆتۈرۈپ تۇرۇپ «قۇرئان»غا قاراپ ئوقۇسا، ئوڭ قولنى سول قول ئۈستىگە قويۇش، سەجدىگاھىغا قاراپ تۇرۇشتەك بەزى سۈننەتلەرنى ئادا قىلالمىغاندىن سىرت، نامازنىڭ روھى ۋە جېنى بولغان خۇشۇغا تەسىر يېتىدۇ.

يەنە بىر قىسىم ئالىملارنىڭ قارىشىدا نامىزى بۇزۇلمىغان بىلەن مەكرۇھ بولىدۇ. چۈنكى نامازدا كىتابتىن ئوقۇش، ئەھلى كىتابلارنىڭ قىلىقىغا ئوخشايدىغان ئىشتۇر([10]).

ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: «مۇئمىنلەرنىڭ ئەمىرى بىزنى ‹قۇرئان›غا قاراپ ئىمام بولۇشتىن توسقان» دېگەن([11]). ئىبراھىم نەخەئىي، سەئىد ئىبنى مۇسەييەب، شەئبىي ۋە ئەبۇ ئابدۇرراھمان ئەسسۇلەمىي قاتارلىق سەلەفلەرمۇ: «بۇزۇلۇپ كېتىدۇ» دېگەن. ھەسەن بەسرىي: «خىرىستىيانلار مۇشۇنداق قىلىدۇ» دېگەن. ئىبراھىم نەخەئىي: «ساھابىلار كىشىلەرنىڭ قۇرئانغا قاراپ ئىمام بولۇشىنى ئەھلى كىتابقا ئوخشاپ قالغانلىقتىن قاتتىق يامان كۆرىشەتتى» دېگەن. مۇجاھىد، ھەمماد، قەتادە ۋە سۇۋەيد ئىبنى ھەنزالە قاتارلىق سەلەفلەرمۇ مەكرۇھ دېگەن([12]).

يەنە بىر قىسىم ئالىملارنىڭ قارىشىدا مەكرۇھ بولمايدۇ. «سەھىھۇل بۇخارى»دا: «ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھاغا قۇلى زەكۋان ‹قۇرئان›غا قاراپ تۇرۇپ ئىمام بولغان» دەپ كەلگەن([13]). تابىئىنلاردىن ئىبنى سىيرىن، ھەسەن بەسرىي (بىر رىۋايەتتە)، ئەتا قاتارلىقلار: «‹قۇرئان›غا قاراپ ئوقۇسا بولىدۇ» دېگەن. زۇھرىي: «بىزنىڭ ئەڭ ياخشىلىرىمىز ‹قۇرئان›غا قاراپ ئوقۇيتتى» دېگەن. مالىكىي مەزھەپ ئالىملىرى ۋە يەنە بىر قىسىم ھەنبەلىي ئالىملار پەرز بىلەن نەپلىنى ئايرىپ: «نەپلىدە بولىدۇ، پەرزدە بولمايدۇ» دېگەن([14]).

گەرچە بۇ ھەقتە سەلەفلەردىن جائىز بولىدۇ، دېگەندەك قاراش كەلگەن بولسىمۇ، ئۇلاردىن كەلگەن رىۋايەتلەرنىڭ ئورانىدىن يادا بىلىدىغان كىشى ناماز ئارىلىقلىرىدا ناماز باشلاشتىن بۇرۇن قۇرئانغا قاراپ تەكرارلاپ ئىمام بولۇشىمۇ، نامازدا قولىدا كۆتۈرمەي قاراپ ئوقۇغان بولۇشىمۇ ئېھتىماللىق.

ئىمام سەرەخسىي، كامال ئىبنى ھۇمام قاتارلىقلار ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھىمەھۇللاھنىڭ ناماز بۇزۇلىدۇ دېگەن قارىشىنى يادا بىلمەيدىغان كىشىگە نىسبەتەن شۇنداق، يادا بىلىدىغان بولسا، تۇتماي قۇرئانغا قارىسا كۆپ ھەرىكەت قىلمىغاچقا نامىزى بۇزۇلمايدۇ. دەپ تەھلىل قىلغان([15]). بۇنىڭدىن قارىيلارنىڭ قۇرئاننى تۇتماي، ئالدىدا چوڭ قۇرئاننى ئېچىپ قويۇپ، بىرەر يەردە ئېزىپ كېتىش ئەھۋالى كۆرۈلسە ئاندىن قۇرئانغا قاراپ قىرائىتىنى داۋاملاشتۇرۇۋالسا ناماز بۇزۇلمايدۇ، يادا بىلمەيدىغان كىشى ئالدىدىكى قۇرئانغا قاراپ ئوقۇسا بۇزۇلىدۇ دېگەندەك يەكۈن چىقىدۇ.

توغرىسى، يادا بىلمەيدىغان كىشى قۇرئانغا قاراپ ئوقۇماي، يا ئۇزۇنراق قىرائەت قىلالايدىغانلارغا ئىقتىدا قىلىپ ئوقۇش، ياكى ئۆزى بىلگەن سۈرىلەرنى ئوقۇپ قىسقا بولسىمۇ رەكئەت سانىنى كۆپ ئوقۇش. چۈنكى ئاللاھ ھەق سۇبھانەھۇ ۋەتائالا نامازدىكى قىرائەت توغرىسىدا: «قۇرئاندىن سىلەرگە قولاي بولغاننى ئوقۇڭلار»([16]) دېگەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام سەھرالىق بىر كىشىگە ناماز ئۆگىتىۋېتىپ: «ئاندىن (يەنى سۈرە ‹فاتىھە›دىن كېيىن) ‹قۇرئان›دىن ساڭا ئوقۇش ئاسان بولغاننى ئوقۇغىن، ئاندىن رۇكۇ قىلغىن» دېگەن([17]).

مەلۇمكى، ناماز دېگەن ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلى بېكىتىپ بەرگەن ئىبادەتتۇر. ئالىملار ئوتتۇرىدا بەزىلىرى نەپلىدە جائىز، پەرزدە جائىز ئەمەس، دەپ، يەنە بەزىلىرى، نەپلىدە جائىز، پەرزدە مەكروھ دەپ، يەنە بەزىلىرى تېگىدىن جائىز ئەمەس دەپ قاراش ئوخشاشماسلىقى يۈزبەرگەن ئىكەن، ئىبادەتنىڭ ئاللاھ ۋە رەسۇلى تەرىپىدىن بېكىتىلىدىغانلىقىدا قاراش بىردەك بولغاچقا، بىردەك بولغان قاراش بويىچە ئىش تۇتۇش توغرا بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە شافىئىي مەزھەبتىمۇ ئارقىمۇ ئارقا ئۈچ ۋاراقتىن كۆپ ۋاراقلىسا نامىزى بۇزۇلىدۇ دەيدۇ([18]). قۇرئان تۇتۇپ ناماز ئوقۇغان كىشى ۋاراقلىمايمەن دېيەلەمدۇ؟

دېمەك، ئايەت ۋە ھەدىسلەر نامازدا قولاي بولغىنىنى ئوقۇشقا بۇيرۇغان. قۇرئاننى قولىدا تۇتۇۋېلىپ قۇرئانغا قاراپ ئوقۇشقا بۇيرۇمىغان. نامازلاردا قۇرئانغا قاراپ ئوقۇش پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كەلمىگەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ نەۋرىسى ئۇمامەنى ئۇچىسىغا ئېلىپ ناماز ئوقۇغانلىقىغا قۇرئان تۇتۇپ ئوقۇشنى قىياس قىلىش توغرا بولمايدۇ. چۈنكى ئۇمامەنى زۆرۈرىيەت ئۈچۈن كۆتۈرۈۋالغان. قۇرئان تۇتۇپ ئوقۇشقا بولسا زۆرۈرىيەت يوق. تەراۋىھتا قۇرئان تۇتۇپ ئوقۇسا بولىدۇ دېگەن ئالىملارمۇ پەرز نامازدا قۇرئانغا قاراپ ئوقۇشنى راۋا كۆرمىگەن. بەزى دۆلەتلەردە ھەر ئىككى رەكئەتكە ئوقۇيدىغان 5 بەتنى ئىككى بەتكە سىغدۇرغان چوڭ ھەجىملىك «تەھەججۇد قۇرئان»لارنى پەيدا قىلىپ، ئېگىزرەك رېھىللارغا قويۇپ قۇرئاننى تۇتماي قاراپلا ئوقۇشقا ئادەتلەنگەن. بۇمۇ ئارتۇقچە ئىشلاردۇر.

ئۇزۇنراق قىرائەت قىلاي دېگەنلەر نەچچە سۈرە يادا بىلسە ئۆزى بىلىدىغان سۈرىلەرنى بىر رەكئەتكە جەملەپ ئوقۇسا، ھەتتا بىر سۈرىنى بىر رەكئەتتە تەكرارلىسا ياكى بىرىنچى رەكئەتتە ئوقۇغىنىنى ئىككىنچى رەكئەتتىمۇ قايتىلاپ ئوقۇسا بولىدۇ .بۇنىڭ بىلەن مەقسەت سۈننەتكە مۇۋاپىق ئادا بولىدۇ. شۇڭا نامازنى قۇرئانغا قارىماي ئوقۇغان تۈزۈك. ھەتتا تەراۋىھنى ئۇزۇن ئوقۇي دېگەنلەر بۇرۇن يادلىمىغان بولسا، ھازىرقى پۇرسەتتە ئۇزۇن سۈرىلەرنى يادلاپ ئوقۇسا بولىدۇ. نامازلىرىمىزدا خىرىستىيانلارغا ئوخشاش كىتابىغا قارىمىسا ئوقۇيالمايدىغان بولۇپ قالماسلىق، دىندا مۇستەھكەم بولۇش ئۈچۈن ھەر بىر مۇسۇلمان ئەقەللىي بىر پارە مىقداردا يادا ئوقۇيالايدىغان بولۇش ئۈچۈن تىرىشىشقا ئۆيدە تۇرغان بۇ كۈنلەردە پۇرسەت بار.

لوقما سالىدىغان كىشىسى يوق قارىيلار خەتمىدە تۇرغان ئەھۋالدا، قۇرئانغا قارىماي، ئېزىپ كېتىپ تاپالمىغان چاغدا رۇكۇغا بېرىپ نامازنى تاماملاپ، ناماز سىرتىدا قارىۋېلىپ يېڭىدىن تۇرسا بولىدۇ. يەنە قارىي ئەمەس كىشى ئىمامغا لوقما سېلىپ بېرىش ئۈچۈن ئىمامنىڭ ئارقىدا نامازدا قۇرئان تۇتۇپ تۇرماي، نامازنىڭ سىرتىدا لوقما سالسا كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ نەزىرىدە جائىز بولىدۇ([19]). ئەلۋەتتە ئەر ئىمامغا نامازنىڭ سىرتىدا بولسىمۇ ئاياللار لوقما سالسا بولمايدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2020. 4. 25

—————————————-
([1]) «بۇخارىي»، 37 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 759 – ھەدىس.
([2]) «بۇخارىي»، 924 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 761 – ھەدىس.
([3]) «بۇخارىي»، 731 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 781 – ھەدىس.
([4]) «بۇخارىي»، 6113 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 781 – ھەدىس.
([5]) «مۇسلىم»، 430 – ھەدىس.
([6]) «بۇخارى»، 631 – ھەدىس.
([7]) «تىرمىزىي»، 302 – ھەدىس. ئالبانىي: «سەھىھ» دېگەن.
([8]) «ئەبۇ داۋۇد»، 832 – ھەدىس. ئالبانىي: «ھەسەن» دېگەن.
([9]) «إعلاء السنن»، 5 – توم، 60 – بەت.
([10]) «ئەتتەجرىيد»، 2 – توم، 674 – بەت، «ئىختىيار»، 1 – توم، 68 – بەت. «ئەلمەجمۇ»، 4 – توم، 27 – بەت. «ئەلمەھەللا»، 4 – توم، 27 – بەت.
([11]) «كتاب المصاحف»، لابن أبي داود، 1 – توم، 449 – بەت. 772 – نومۇر.
([12]) «كتاب المصاحف»، لابن أبي داود، 1 – توم، 449 – بەت. 781 – نومۇر. «ئۇمدەتۇل قارىي»، 4 – توم، 314 – بەت.
([13]) «سەھىھۇل بۇخارىي»، «باب إِمَامَةِ الْعَبْدِ وَالْمَوْلَى». ئىمام بۇخارىي بۇنى سەنەدسىز رىۋايەت قىلغان. ئىمام بەيھەقىي سەنەدى بىلەن رىۋايەت قىلغان. «ئەسسۇنەنۇل كۇبرا»، 3183 – ھەدىس.
([14]) «مصنف ابن أبي شيبة»، 2 – توم، 132 – بەت. 7215 – 7232 – نومۇر. «المدونة الكبرى»، 1 – توم، 223 – بەت. «عمدة القاري»، 5 – توم، 2235 – بەت. «ئەلمۇغنىي»، 1 – توم، 335 – بەت.
([15]) «إعلاء السنن»، 5 – توم، 61 – بەت.
([16]) «مۇزەممىل»، سۈرىسى، 20 – ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
([17]) «بۇخارىي»، 793 – ھەدىس؛ «مۇسلىم»، 397 – ھەدىس.
([18]) «الخلافيات»، للبيهقي، 3 – توم، 793 – بەت. «السنن الكبرى»، للبيهقي، 2 – توم، 253 – بەت.
([19]) «ئەلمۇغنىي»، 3 – توم، 205 – بەت.

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز