ساقال قويۇش ھەققىدە

سوئال: ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم دوكتور، مەن مەلۇم ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى، مەن ئادەتتە ساقال قويمايمەن، لېكىن ناتونۇشلار بىلەن پاراڭلىشىپ قالغاندا ئۇلار مەندىن: نېمە ئىش قىلىدىغىنىمنى سورىسا، مەن ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى ئىكەنلىكىمنى دېگەندە، ئۇلار «نېمىشقا ساقال قويمايسەن؟ بۇ رەسۇلۇللاھنىڭ سۈننىتى تۇرسا؟» دەيدۇ. مۇشۇ توغرۇلۇق پىكىر بەرگەن بولسىلا! ئاللاھ رازى بولسۇن.

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ:

بارلىق ھەمدۇسانا جانابىي ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ساقال قويغان، تولۇق چۈشۈرىۋەتمىگەن. ساھابىلەرمۇ شۇنداق قىلغان. ئالىملار ساقال قويۇشنىڭ ئىسلام تەلەپ قىلغان پەزىلەتلىك ئىش ئىكەنلىكىدە ئىتتىپاق. لېكىن ساقالنى قويۇش ياكى چۈشۈرىۋېتىش ھۆكمىدە تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە قاراشتا بولغان:

بىرىنچى قاراش: ساقال قويۇش ۋاجىپ، چۈشۈرىۋېتىش ھارام.

بۇلار مۇنداق دەلىل كەلتۈرگەن: ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «مۇشرىكلارغا خىلاپ ئىش قىلىڭلار! ساقاللارنى قويۇۋېتىپ، بۇرۇتلارنى چۈشۈرىۋېتىڭلار» دېگەن.([1])

يەنە ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما رىۋايەت قىلىدۇكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «بۇرۇتلارنى چۈشۈرىۋېتىپ، ساقاللارنى قويۇۋېتىڭلار» دېگەن.([2])

يەنە بىر ھەدىستە: «بۇرۇتلارنى قىرقىپ، ساقاللارنى قويۇپ، ئاتەشپەرەسلەرگە خىلاپ ئىش قىلىڭلار!» دېگەن([3]).

بۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ ھەدىسلەردىكى «ساقاللارنى قويۇۋېتىڭلار» دېگەن بۇيرۇق ۋاجىپلىقنى كۆرسىتىدۇ.

ئومۇم ھەدىسلەرگە كۆزيۈگۈرتىدىغان بولساق، ۋاجىپ دېگەن قاراشتىكىلەر دەلىل قىلغان ھەدىستىكى «مۇشرىكلارغا خىلاپ ئىش قىلىڭلار» دېگەن بۇيرۇق ۋاجىپلىقنى كۆرسەتمەيدۇ. چۈنكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «يەھۇدىي – ناسارالار (چاچ – ساقاللىرىنى) بويىمايدۇ، سىلەر ئۇلارغا خىلاپ ئىش قىلىڭلار» دېگەن.([4]) يەنە: «بۇ ئاق چاچلارنى ئۆزگەرتىۋېتىڭلار! يەھۇد – ناسارالارغا ئوخشىۋالماڭلار!» دېگەن([5]).

بۇ ھەدىسلەردىمۇ يەنە: «يەھۇدىي – ناسارالارغا خىلاپ ئىش قىلىڭلار!»، «يەھۇدىي – ناسارالارغا ئوخشىۋالماڭلار!» دېگەن بۇيرۇق تۇرۇقلۇق، سەلەفلەر چاچ – ساقالنى بوياشنىڭ ۋاجىپ ئەمەسلىكىدە بىرلىككە كەلگەن، بەزى ساھابىلەر بويىغان، يەنە بەزىلەر بويىمىغان. بۇيرۇق دېگەن بەزىدە ۋاجىپلىقنى، بەزىدە مۇستەھەپلىكنى بىلدۈرىدۇ. شۇڭا ساقال قويۇش ھەققىدىكى بۇيرۇقمۇ، ۋاجىپلىقنى بىلدۈرمەيدۇ.

يەنە: «يەھۇدىيلارغا خىلاپ ئىش قىلىڭلار! ئۇلار كەش – ئۆتۈكلىرى بىلەن ناماز ئوقۇمايدۇ» دېگەن([6]).

بارلىق ئالىملارنىڭ نەزىرىدە كەش – ئۆتۈكلەر بىلەن ناماز ئوقۇش ۋاجىپ ئەمەس.

يەنە: «بىزنىڭ روزىمىز بىلەن ئەھلى كىتابنىڭ روزىسىنى سوھۇرلۇق يېيىش ئايرىيدۇ» دېگەن([7]). ئالىملار ئەھلى كىتابقا خىلاپ ئىش قىلىش ئۈچۈن، سوھۇرلۇق يېيىشنى ۋاجىپ دەپ قارىمايدۇ. سوھۇرلۇق يېمىگەن كىشى ئەھلى كىتابقا خىلاپ ئىش قىلمىغانلىقى ئۈچۈن گۇناھكارمۇ بولمايدۇ، روزىسىمۇ توغرا بولىۋېرىدۇ.

يۇقىرىقى ھەدىسلەردىكى بۇيرۇقلارنىڭ ھەممىسى «مۇشرىكلارغا خىلاپ ئىش قىلىش»تىن ئىبارەت بىرلا سەۋەبنى كۆرسەتكەن بولغاچقا، باشقىلىرىدا مۇستەھەپ بولۇپ قېلىپ، ساقالدىلا ۋاجىپ بولۇپ، قالمايدۇ. ھەدىسلەردە بۇ تۈرلۈك مىساللار نۇرغۇن.

بۇنى تېخىمۇ تەكىتلەيدىغىنى شۇكى، ساقالنى قويۇۋېتىش ھەققىدىكى بۇيرۇق، داۋاملىق بۇرۇتنى چۈشۈرۈش (بەزى رىۋايەتلەردە قىسقارتىش) بۇيرۇقى بىلەن بىللە كەلگەن. شۇنداق تۇرۇقلۇق، بۇرۇتنى چۈشۈرۈش (ياكى قىسقارتىش) بارلىق ئالىملارنىڭ قارىشىدا ۋاجىپ ئەمەس، سۈننەت ۋە مۇستەھەپ.

بۇ قاراشتىكىلەر دەللىللىرىنىڭ ۋاجىپلىققا پۈت تېرەپ تۇرالمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ ساقالنى چۈشۈرۈشنىڭ ھاراملىقىنى ئەر كىشىنىڭ سۈرىتىنى ئۆزگەرتىۋېتىش دېگەن بىر سەۋەبنى ئوتتۇرىغا قويغان. لېكىن ساقال چۈشۈرمەسلىكنىڭ سەۋەبىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بېكىتىۋەتكەن بولغاچقا، بۇنىڭغا باشقىچە سەۋەب كۆرسىتىشمۇ ئورۇنسىز.

يەنە بەزىلەر ساقال چۈشۈرىۋېتىش ئاياللارغا ئوخشىۋالغانلىق دەپمۇ سەۋەب كۆرسىتىپ باققان. لېكىن بۇ سەۋەبمۇ يۇقىرىقىدەك ھەدىستە بېكىتىلگەن سەۋەب ئورنىغا سەۋەب كۆرسىتىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. ناۋادا ئۇنداق بولىدىغان بولسا، ئاياللارغا ئوخشاپ قالماسلىق ئۈچۈن ئەرلەرنىڭ چاچنى چۈشۈرىۋېتىشى ۋاجىپ بولۇپ قالغان بولاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاياللارغا ئەرلەردەك ساقال چىقىپ ئۇلار ساقاللىرىنى چۈشۈرۈپ تۇرىدىغان بولسا ئىدى، ئاندىن ئوخشىۋېلىش دېگەن نەرسە مەۋجۇد بولاتتى.

ئىككىنچى قاراش: ساقال قويۇش سۈننەت، مۇستەھەپ، چۈشۈرىۋېتىش مەكروھ. بۇ قازى ئىياز، ئىمام نەۋەۋىي، ئىمام غەززالىي، ئىمام ئىبنى قۇدامە ۋە ئىمام شەۋكانىي قاتارلىق ئالىملار تۇتقان قاراش.

بۇلار: «(مۇنۇ) ئون ئىش قەدىمىي سۈننەتتىندۇر: بۇرۇتنى قىرقىش، ساقالنى قويۇۋېتىش…»([8]) دېگەن ھەدىسنى دەلىل كەلتۈرگەن.

بۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ ھەدىستە ساقال قويۇش، تەرغىب قىلىنغان سۈننەت ئەمەللەر قاتارىدا سانالغان.

بۇ ھەدىسنىڭ ئۆزىنى ساقال قويۇش ۋاجىپ دېگەن ئالىملارمۇ دەلىل قىلغان. لېكىن، بۇ ھەدىسنىڭ سەھىھلىكىگە مۇھەددىسلەر بىرلىككە كەلمىگەن. چوڭقۇرلاپ تەكشۈرگىنىمىزدە سەنەدى ئاجىز ۋە ئىللەتلىك چىقىدۇ([9]). ئۇنى سەھىھ دېگەن ئالىملارنىڭ قارىشىنى ھېساب قىلغان تەقدىردىمۇ ياكى ئاجىز ھەدىسلەرنى پەزىلەرتلىك ئەمەللەردە ئېلىشقا بولىدۇ دېگەن تەقدىردىمۇ ئۇنىڭ مەزمۇنىدىن ساقال قۇويۇشنىڭ مۇستەھەبلىكى چىقىدۇ، ۋاجىپلىقى چىقمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇ ئون ئىشنىڭ كۆپىنىڭ سۈننەتلىكىدە ئالىملار بىردەك قاراشتا. قالغىنىنىڭ ۋاجىپلىقىدا بىردەكلىك يوق.

مەزكۇر ھەدىسنى دەلىل قىلىش ئاجىز بولسىمۇ، لېكىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ساقال قويغانلىقى ۋە ساقال قويۇشقا بۇيرۇغانلىقى ساقال قويۇشنىڭ سۈننەت ۋە مۇستەھەپلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

ئۈچىنچى قاراش: ساقال قويۇش – قويماسلىق ئادەت ۋە مۇھىتقا مۇناسىۋەتلىك ئىش. بۇيرۇق دېگەن بەزىدە ۋاجىپلىقنى كۆرسەتسە، يەنە بەزىدە ياخشىراقىغا يېتەكلەش ئۈچۈنمۇ بولىدۇ. غەيرى دىندىكىلەرگە ئوخشاپ قېلىش دىنىي مەسىلىلەردە بولسا ئاندىن ھارام بولىدۇ. ئەمما ئۆرپ – ئادەتكە مۇناسىۋەتلىك ئىشلاردا ھارام ياكى مەكروھ بولمايدۇ. بولۇپمۇ ئوخشىۋېلىش نىيىتى بولمىغان ئەھۋالدا پەقەتلا ئوخشاپ قېلىشنى كۆرسىتىدۇ.

يۇقىرىقىلار ساقال قويۇش مەسىلىسىدىكى ئۈچ خىل قاراش بولۇپ، ساقال قويۇش سۈننەت ۋە مۇستەھەپ دېگەن قاراش دەلىل جەھەتتىن ئەڭ مۇۋاپىق.

بۇ يەردە ئىككى نوقتىنى تەكىتلەش مۇۋاپىق:

بىرى: ساقال قويۇشتىن ئىبارەت سۈننەت، مۇستەھەپ ئىشنى ئىمكانىيەت تېپىلىپ، ساقال سەۋەبىدىن تۈرلۈك بېسىملارغا ئۇچرىمايدىغان ئازادە شارائىتتا ۋە جەمئىيەتلەردە قىلسا بولىدۇ. ساقال قويغانلىق سەۋەبىدىن ئىشىدىن، مەكتىپىدىن قۇغلىنىدىغان ياكى دەۋەت پائالىيەتلىرىنى ياكى باشقا مۇھىمراق ئىشلىرىنى قىلىشتا تۈرلۈك ئاۋارىچىلىقلارغا ئۇچرايدىغان بولسا، قويمىسىمۇ بولىدۇ.

قۇرئان كەرىمدىمۇ قىيىن شارائىتتا ئىمانىنى يوشۇرغان كىشىنى ئالاھىدە ماختىغان، رەسۇلۇللاھ سەللەلاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ نۇئەيم ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى ئۆزىنىڭ مۇسۇلمان بولغانلىقىنى يوشۇرۇشقا بۇيرۇغان. ئىسلام بىلەن ئىماننى يوشۇرۇش، ئۇنىڭ شەكلى ۋە تاشقى كۆرۈنۈشىنى يوشۇرغاندىن ئېغىر. شۇڭا قاراشلار ئوخشاش بولمىغان بۇنداق مەسىلىلەردە باشقىچە قاراش ۋە شارائىتتىكىلەرنى ئازغۇن، پاسىق دەپ ھاقارەتلەشنىڭ ئۆزى، مۇسۇلمانلار سېپىنى پارچىلاشنى كۆزلەۋاتقان دىن دۈشمەنلىرىنىڭ ئىشىنى قولايلاشتۇرۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

يەنە بىرى: ساقالنى قويۇشنىڭ ۋۇجۇتقا چىقىدىغان تۆۋەن چېكى. ئالىملار ساقالنىڭ بىر قىسمىنى ئېلىۋەتسە بولىدىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن بولسىمۇ، قانچىلىك ئېلىۋەتسە ساقال قويغان بولىدىغانلىقىدا قاراشلىرى ئوخشاش ئەمەس. سەلەفلەردىن بەزىلەر: سىقىمدىن ئاشقىنىنى ئېلىۋەتسە ساقال قويغانلىق بولىدۇ دېسە، يەنە بەزىلەر ھەج – ئۆمرىدىن باشقا چاغدا ساقىلىدىن ئالسا بولمايدۇ دېگەن. يەنە بەزىلەر بۇ ھەقتە مەلۇم چەك قويماستىن، قىسقا بولسىمۇ قويۇلسا، ساقال قويغانلىق بولىدۇ دەپ قارىغان. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى بىر سىقىمغا يەتمىگەن بولسىمۇ ئالاھىدە ئۇزىراپ كەتكەن جايلىرىنى، يان تەرەپلىرىنى ئېلىۋېتىشكە رۇخسەت قىلغان.

ھەج – ئۆمرىدىن باشقا چاغدا ساقىلىدىن ئالسا بولمايدۇ دېگەن قاراش ئىنتايىن ئاجىز قاراشتۇر. چۈنكى، ئېھراملىق ھالەتتە چاچ ئېلىش چەكلەنگەن بولۇپ، ساقالمۇ بۇ ھەقتە چاچ قاتارىدا. يەنە سەلەفلەردىن، ئادەتتىكى چاغلاردىمۇ ساقالدىن ئالغانلىقى كەلگەن. بۇنىڭدىن مەلۇم بولىدۇكى، مۇشرىكلارغا خىلاپ ئىش قىلىش، ئۇلاردەك پاكىز چۈشۈرىۋەتمىسە، بىرەر سانتا قويۇش بىلەن بولسىمۇ ۋۇجۇدقا چىقىدۇ.

ئەلۋەتتە بىر سىقىم بىلەن بەلگىلەش بەزى سەلەپلەرنىڭ ئىجتىھادى بولۇپ، بۇ دېگەنلىك بىر سىقىمدىنمۇ ئاز قويۇش، ساقالنى چۈشۈرىۋەتكەنلىك بولىدۇ دېگەنلىك ئەمەس. بەزى سەلەپلەر بىر سىقىم دەپ بېكىتمەستىن مەلۇم مىقداردا ساقال قويسا جائىز دېگەن.

[ئاندىن ئۇلار كىرلىرىنى تازىلىسۇن،] دېگەن ئايەتتىكى([10]) كىرلارنى تازىلاشنى ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: «شەيتانغا تاش ئېتىش، قان قىلىش، چاچ چۈشۈرۈش ۋە قىسقارتىش، بۇرۇت، تىرناق ۋە ساقالدىن ئېلىش» دەپ تەپسىرلىگەن([11]).

ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما ھەج ياكى ئۆمرە قىلغاندا ساقىلىنى سىقىمداپ، ئارتۇقىنى ئېلىۋېتەتتى([12]). ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمۇ ساقىلىنى سىقىمداپ، ئارتۇقىنى ئېلىۋېتەتتى([13]). ئەلقاسىم ئىبنى مۇھەممەد چېچىنى ئالدۇرغاندا ساقال- بۇرۇتلىرىدىنمۇ ئالدۇراتتى([14]). ئىبراھىم نەخەئىي: ئۇلار (ساھابە كىراملار) ساقالنىڭ ئەتراپىدىن ئېلىپ ياسىتاتتى دېگەن([15]).

دېمەك سەلەفلەر ساقالنى قويغاندىن كېيىن بىر قىسمىنى ئېلىشنىڭ جائىزلىقىدا بىردەك قاراشتا. قانچىلىك ئېلىشتا قاراشلىرى ئوخشاش ئەمەس. ئۇلاردىن ساقالنى ئېلىۋېتىش مەكروھ دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنمىغان. كېيىنكى ئالىملارمۇ بۇ ھەقتە قاراشلىرى ئوخشاش ئەمەس. ئۇلارمۇ ساقالدىن ئېلىۋېتىش جائىز ئەمەس دەپ باقمىغان. بەزىلىرى بەك ئۇزىرىغان قىسمىنى ئېلىۋېتىدۇ دېسە، يەنە بەزىلىرى ئېلىشنىڭ مەلۇم چېكى يوق دەپ قارايدۇ. يەنە ئىمام تەبەرىيدەك بەزى ئالىملار سەلەپلەر ئارىسىدىكى ساقالنىڭ مىقدارى توغرىسىدىكى قاراش ئوخشاشماسلىقنى بايان قىلغاندىن كېيىن جەمئىيەتتىكى ئۆرپ – ئادەتتە ئەيىبلەنمەيدىغان دەرىجىدە ئالسا بولىدۇ دەپ ئۆلچەم بېكىتكەن([16]).

ساقال قويۇشقا بۇيرۇغان ھەدىسلەردىكى خىلاپلىق قىلىشتىن كۆزدە تۇتۇلغان مۇشرىكلار ئاتەشپەرەسلەر بولۇپ، ئۇلار ساقاللىرىنى پاكىز چۈشۈرىۋېتەتتى. ساقالنى قىسقا بولسىمۇ قويۇش بىلەنمۇ ئۇرلاغا خىلاپلىق قىلىش ۋۇجۇتقا چىقىدۇ.

شۇڭا ئالىملاردىن بەزىلەر: چەكلەنگىنى ئەجەملەردەك پاكىز چۈشۈرىۋېتىش دېگەن([17]).

ئىخچاملىساق، ساقال قويۇش سۈننەت، مۇستەھەپ دېگەن ئىككىنچى قاراشنى تاللىغىنىمىزدا، ساقالنى بىر قىسمىنى ئېلىپ قىسقارتىپ چىرايلىق تەڭشەپ ياساپ تۇرسا بولىدۇ. پۈتۈنلەي چۈشۈرىۋېتىش مەكروھ. بوينى بىلەن مەڭزىگە ئۆسكىنى ساقال دائىرىسىگە كىرمەسدىغان بولغاچقا، ئۇنى تىغدا چۈشۈرىۋەتسە بولىدۇ.

جەمئىيەت شارائىتى يار بەرسە، بېسىمغا ئۇچرىمايدىغان بولسا، ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇيدىغان تالىپلار، ئەھلى ئىلىملەر رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۈننىتىنى قولدىن بەرمەسلىكى، تەقى – تۇرقىدا، يۈرۈش – تۇرۇشىدا مۇستەھەپ بولغاننى تۇتۇشتا ئاۋامۇنناسقا ئۈلگە بولۇشى لايىقتۇر.

 

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2011. 4. 28

—————————-
([1]) «بۇخارىي»، 5892 – ھەدىس.
([2]) «بۇخارىي»، 5893 – ھەدىس. بۇ ھەدىستىكى (أَحْفُوا) دېگەن سۆز (الإحفاء) دېگەن سۆزدىن تۈرلىنىپ چىققان بولۇپ، ئۇ پۈتۈنلەي ئېلىۋېتىش، تېگىدىن ئېلىۋېتىش، تېرىنىڭ كۆرۈنۈپ تۇرۇشى دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. شۇڭا يالىڭاياق كىشىنى (حاف) دەيمىز. سەھىھۇل بۇخارىيدا كېلىشىچە «ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما بۇرۇتىنى تېرىسىنىڭ ئاقلىقى كۆرۈنگىدەك قىلىپ چۈشۈرىۋېتىپ، ماۋۇ ئىككىنىمۇ ئالاتتى». يەنى: بۇرۇت بىلەن ساقال ئارىلىقىنى، دېمەكچى. تاھاۋىينىڭ بىر رىۋايتىدە: «بۇرۇتىنى يۇلۇۋەتكەندەك پاك – پاكىز ئالاتتى» دەپ كەلگەن. ئىمام شەۋكانىي دېدى: «(الإحفاء) تېگىدىن ئېلىۋېتىشنى بىلدۈرىدۇ. «ئەسسىھاھ»، «ئەلقامۇس»، «ئەلكەششاف» ۋە بارلىق لۇغەت كىتابلىرىدا شۇنداق». «سەھىھۇل بۇخارىي»دىكى مۇشۇ (أَحْفُوا) ۋە (انْهَكُوا) دېگەن بۇيرۇقلارمۇ شۇنى كۆرسىتىدۇ. يەنە ئىبنى ئۆمەر، ئەبۇ سەئىد ئەلخۇدرىي، جابىر، رافى ئىبنى خەدىچ، ئەبۇ ئۇسەيد، سەلەمە ئىبنى ئەكۋە ۋە ئەبۇ رافى قاتارلىق نۇرغۇن ساھابە كىراملارنىڭمۇ بۇرۇتلىرىنى پاك – پاكىز ئېلىۋەتكەنلىكى ئىمام تاھاۋىي ۋە باشقىلار سەنەدى بىلەن رىۋايەت قىلغان. بۇنىڭغا ئاساسەن ئىمام ئەبۇ ھەنىفە ۋە شاگىرتلىرى، ئىمام شافىئىي ۋە شاگىرتلىرى، شۇنداقلا ئىمام ئەھمەد قاتارلىق كۆپچىلىك ئالىملار پاكىز ئېلىۋېتىش قىسقارتقاندىن ئەۋزەل دەپ قارىغان. يەنە قىسقارتىش ۋە قىرقىش ھەققىدە باشقا سەھىھ ھەدىسلەرمۇ كەلگەن. دېمەك، بىر قىسمىنى ئېلىۋېتىش بىلەن تېگىدىن ئېلىۋېتىشتىن ئىبارەت ھەر ئىككى خىل ئۇسۇل سەھىھ يول بىلەن كەلگەندۇر. بىر قىسمىنى ئېلىۋېتىپ، قىرقىش ئەۋزەل دېگەن قاراشنى تۇتۇپ، سەھىھەيندىكى ئوي ئېلىۋېتىش ھەققىدىكى ھەدىسلەرنى ئۆز قارىشىغا بويسۇندۇرۇپ تەرجىمە قىلىشقا بولمايدۇ. بۇ ھەقتە يەنە تۆۋەندىكى مەنبەلەرگە قارالسۇن: «ئەھكامۇل قۇرئان» جاسساس 1/84. «زادۇل مەئاد» 1/181. «فەتھۇل بارىي» 10/335. «ئۇمدەتۇل قارىي» 22/26 – 43. «مىرقات» 8/272. «نەيلۇل ئەۋتار» 1/142. «فەتھۇل مۇنئىم» (2/ 176).
([3]) «سەھىھۇ مۇسلىم»، 260 – ھەدىس.
([4]) «بۇخارىي»، 3462 – ھەدىس.
([5]) «تىرمىزىي»، 1752 – ھەدىس. سەھىھ.
([6]) «ئەبۇ داۋۇد»، 652 – ھەدىس. سەھىھ.
([7]) «ئەبۇ داۋۇد»، 652 – ھەدىس. سەھىھ.
([8]) «سەھىھۇ مۇسلىم»، 261 – ھەدىس.
([9]) بۇ ھەدىس «سەھىھۇ مۇسلىم»دە كەلگەن بولسىمۇ، ئىمام ئەھمەد قاتارلىق كۆپچىلىك مۇھەددىسلەر بۇ ھەدىسنى رىۋايەت قىلغۇچىلاردىن مۇسئەب ئىبنى شەيبەنى مۇنكەرۇل ھەدىس دەپ قارىغان. ئىمام دارىقۇتنىيمۇ ئىمام مۇسلىمنىڭ بۇ ھەدىسنى سەھىھ دەپ قارىغىنىنى توغرا تاپمىغان. («الضعفاء» للعقيلي 4/196، «تهذيب الكمال» 28/32، «الإلزامات والتتبع» للدارقطني ص 340.)
([10]) «ھەج» سۈرىسى، 29 – ئايەت.
([11]) «مصنف ابن أبي شيبة»، 3/429. برقم: 15673.
([12]) «بۇخارىي»، 5892 – ھەدىس.
([13]) «مصنف ابن أبي شيبة»، برقم: 25992.
([14]) «مصنف ابن أبي شيبة»، برقم: 25996.
([15]) «شعب الإيمان» للبيهقي، برقم: 6438.
([16]) «عمدة القاري»، 22/46. «إكمال المعلم شرح صحيح مسلم» للقاضي عياض، 2/36.
([17]) «شرح الزرقاني»، 4/426.

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز