قوي، كالا قاتارلىق ھايۋانلارنىڭ ئۇرۇقدېنىنى يېيىشنىڭ ھۆكمى

سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئۇستاز! قوچقار ۋە بۇقىنىڭ تاشقى بۆرىكىنى يېيىشنىڭ ھۆكمى نېمە؟

يەنە بىر سوئال: باشقا يۇرتلاردا قوي، كالا قاتارلىق ھايۋانلارنىڭ ئۇرۇقدېنىنى يېمەيدىغانلىقىنى بىلدىم. ئۇندىن باشقا، مەلۇم بىر مەسچىتتە ئىمام بۇ ھەقتە سۆز قىلىپ بۇنى يېيىشكە بولمايدىغانلىقىنى دەپتۇ. بۇ ھەقتە دىنىمىز نېمە دەيدۇ؟

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرى بوغۇزلانغان ھايۋاننىڭ ئۇرۇقدېنىنى (تاشىقىنى) يېيىش مەكروھ بولغان ئالتە نەرسىدىن بىرسى دەپ قارايدۇ. بۇ ئالتە نەرسە: ئۆت، دوۋساق، بەز، ماتكا، زەكەر ۋە تاشاق.

بىر قىسىم ئالىملىرى بۇنى تەنزىھىي مەكروھ دەپ قارىغان بولسىمۇ مەزھەپتىكى كۈچلۈك قاراشتا بۇلار تەھرىمىي مەكروھ دەپ قارالغان.([1])

ئەۋزائىي ۋاسىل ئىبنى ئەبى جەمىلەدىن، رىۋايەت قىلىدۇكى، مۇجاھىد مۇنداق دېگەن: «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم قويدىن يەتتە نەرسىنى يامان كۆرگەن: ئۆت، دوۋساق، بەز، ماتكا، زەكەر، تاشاق ۋە قان. رەسۇلۇللاھنىڭ قوي گۆشىدىن ئەڭ ئامراق يېرى ئالدى تەرىپى ئىدى».([2])

بۇ رىۋايەت مەكروھلۇقنى ئېنىق ئىپادىلەيدۇ. لېكىن، بۇ رىۋايەتدە ئىككى نۇقتىدا ئاجىزلىق بار. بىرى، ۋاسىل دېگەن راۋىينى بەزىلەر ئاجىز، دەپ قارىغان. يەنە بىرى، مۇجاھىد بۇنى «مۇرسەل»([3]) رىۋايەت قىلغان.

شۇنداقتىمۇ ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرى بۇ ھەدىسكە قارىتا مۇنداق دەپ قارايدۇ: ۋاسىل دېگەن راۋىيغا قارىتا ھەدىسشۇناسلارنىڭ ھۆكمى ئوخشاش ئەمەس، بەزىلەر ئىشەنچلىك، دەپ قارىغان. بەزىلەر ئىشەنچسىز، دەپ قارىغان. ئۇنداق بولغان ئىكەن، بۇنىڭ زىيىنى يوق، شۇڭا، بۇ ھەدىس سەھىھ ياكى ھەسەن دەرىجىلىك «مۇرسەل ھەدىس» بولىدۇ، «مۇرسەل ھەدىس» بىزنىڭ نەزىرىمىزدە ھۆججەتتۇر. ئاجىز دەپ قارىغان ئەھۋالدىمۇ بۇ ھەدىسنى تەبەرانى ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن، بەيھەقى مۇجاھىدتىن شۇنداقلا ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن مۇسنەد رىۋايەت قىلغان بىرقانچە رىۋايەتلەر بىلەن كۈچىيىدۇ.([4])

ئەمەلىيەتتە، مۇجاھىد ئوتتۇرا دەرىجىلىك تابىئىنلار ئىچىدە مۇرسەلىنى قوبۇل قىلىش جەھەتتىن ئەڭ ياخشىسى بولۇپ، بۇنىڭ «مۇرسەل» رىۋايەت قىلغان ھەدىسىنى قوبۇل قىلىشتا ئالىملار ئوتتۇرىسىدا كۆزقاراش ئوخشاش ئەمەس. بەزىلەر قوبۇل قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە بەيھەقى ۋە باشقىلار بەزى راۋىيلارنى ئاجىز دەپ قاراپ بۇ ھەدىسكە «ئاجىز» دەپ ھۆكۈم قىلىۋېتىشىدىكى سەۋەب بەيھەقى رىۋايىتى سەنەدى مۇھەممەد ئىبنى ھەسەن شەيبانى رىۋايىتى سەنەدىدىن پەرقلىق بولۇپ، ئۇنىڭدا ئەۋزائىيدىن كېيىنكى بەزى راۋىيلار ئىشەنچسىز. ئەمما، ئىمام مۇھەممەد رىۋايىتىدە ئىمام مۇھەممەد بۇنى ئەۋزائىيدىن، ئەۋزائىي ۋاسىلدىن، ۋاسىل مۇجاھىدتىن رىۋايەت قىلىدۇ. بۇ سەنەدتە پەقەتلا ۋاسىلدا كۆزقاراش ئوخشاش ئەمەس. باشقا ئاجىز راۋىي يوق. شۇڭا، ھەنەفىي مەزھەپ ئالىملىرى «مۇرسەل»نى قوبۇل قىلغاچقا، بۇ ھەدىسنى سەھىھ ياكى ھەسەن دەرىجىلىك «مۇرسەل» دەپ قاراپ قوبۇل قىلىۋېرىدۇ.

ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى: »قان ھارامدۇر، باشقا ئالتىنى يامان كۆرىمەن» دېگەن. چۈنكى، [سىلەرگە ئۆزى ئۆلۈپ قالغان ھايۋان، قان ۋە چوشقا گۆشى…. ھارام قىلىندى] دېگەن.([5]) ئايەتتە قان ئېنىق ھارام قىلىنغانلىقى ئۈچۈن قان كەسكىن ھارام، ھارام دېگەن كەسكىن دەلىل بىلەن ئىسپاتلانغىنى، باشقا ئالتە نەرسە كەسكىن دەلىل بىلەن ئەمەس، ئىجتىھادىي دەلىل بىلەن ياكى تەۋىل قىلىش ئېھتىمالى بولغان قۇرئان ئايىتىنىڭ زاھىر مەنىسى بىلەن يامان كۆرۈلگەن. چۈنكى، بۇ نەرسىلەر ئىنسان كۆڭلى تارتمايدىغان نەرسىلەر بولۇپ، بۇ مەكروھ بولۇشنىڭ سەۋەبىدۇر. ئاللاھ تائالا «ئەئراف» سۈرىسى 157 – ئايەتتە: [ئۇلارغا نا پاك نەرسىلەرنى ھارام قىلىدۇ] دېگەن.([6])

شافىئىي مەزھەپتىمۇ بۇ نەرسىلەر مەكروھ دەپ قارىلىدۇ. ئىمام خەتتابىي مۇنداق دەپ قارىغان: «قان ئىجما بىلەن ھارامدۇر، ئۇنىڭ بىلەن بىللە تىلغا ئېلىنغان ئالتە نەرسە مەكروھ نەرسىلەردۇر. ھارام ئەمەستۇر، بەزىدە قاتارى تىزىپ كەلتۈرۈلگەن نەرسىلەرنىڭ بەزىسى ئايرىم دەلىل بولغانلىقتىن باشقا ھەمراھلىرىدىن باشقىچە ھۆكۈم ئالسا ئالىدۇ».

لېكىن، بەزى ھەدىس ئالىملىرى، بۇ رىۋايەتتىكى «قان»دىن ئاققان قاننى ئەمەس، مالنىڭ بەدىنىدە ئاقماي قالغان قان مەقسەت، بۇنى ئىستېمال قىلىش مەكروھ، ئەمما ئاققان قان ھارام، دەپ قارىغان. يەنە بەزىلەر بۇنىڭدىن جىگەر بىلەن تال مەقسەت قىلىنىدۇ، چۈنكى ھەر ئىككىسى ئەسلىدە قاندىن ئىبارەت دەپ چۈشەنگەن.([7])

يەنە بىر رىۋايەتتە: «رەسۇلۇللاھ ئىككى بۆرەكنى يامان كۆرەتتى» دەپ كەلگەن. بۇنىڭدا ئىچ بۆرەكنى دېمەكچى. بۇنى ئىبنى سۈننىي «تىببۇن نەبەۋى» دېگەن كىتابىدا ئاجىزراق سەنەد بىلەن ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمادىن رىۋايەت قىلغان. بۇنىڭ سەۋەبى سۈيدۈككە يېقىن بولغانلىقتىن دېيىلگەن.([8])

ھەنبەلىي مەزھەپتە پەقەتلا بەز بىلەن يۈرەك دالچىنى مەكروھ دەپ قارايدۇ. ئۇلار «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بەز يېيىشنى يامان كۆرگەن» دېگەن رىۋايەت بىلەن «رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم يۈرەك دالچىنىنى يېيىشنى يامان كۆرگەن» دېگەن رىۋايەتنى ئەكىلىش بىلەن بىرگە، بۇ ئىككى نەرسە ېېگۈچىگە زىيانلىق دەپ سەۋەب كۆرسەتكەن.([9])

مالىكىي ھەزھەبتە ماي، جىگەر، ئۈچەي، يۈرەك، ئۆپكە، تال، بۆرەك، كاناي، تاشاق، كاللا – پاقالچاق ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان نەرسىلەر گۆش ھۆكمىدە ئوخشاش مۇباھتۇر.([10])

يۇقىرىقىلاردىن مەلۇم بولدىكى، ھەنەفىي ۋە شافىئىي مەزھەپتە ھايۋاننىڭ تاشىقىنى مەكروھ دەپ چەكلەيدۇ. قالغان ئىككى مەزھەپ مۇباھ دەپ قارايدۇ. ھەنەفىي مەزھەپ قارىشىدىكى مەكروھ ھارامغا يېقىن، شافىئىي مەزھەپتىكى مەكروھ (تەھرىيمىي دەپ ئەسكەرتمىگەن ئەھۋالدا) تەنزىيھىي مەكروھتۇر.

مەلۇمكى، دىيارىمىزدا بەزنى زىيانلىق دەپ قارايدۇ. بۇنى دوختۇرلاردىن سوراپ بېقىش لازىم. مىسىردا شافىئىي، مالىكىي ۋە ھەنبەلىي مەزھەپ تەسىرى چوڭ بولغاچقا، بۇلار بەزنى ئىلغىماي يەۋىرىدۇ.

يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن ئۇ نەرسىلەرنى ئېنىق ھارام دېگەن ئالىملار يوق. قايسى دەرىجىدىكى مەكروھ دېيىش ياكى مۇباھ دېيىشتە دەلىل ئېھتىماللىق. شۇڭا، كۆڭلى كۆتۈرسە، شۇنداقلا زىيانلىق بولماي پايدىلىق تەرىپى بولسا يېسە بولىدۇ. تەنزىيھىي مەكروھ دېگەن قاراشمۇ شۇنى كۆرسىتىدۇ.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2012 – 1 – 27

————————
([1]) «حاشية ابن عابدين»، 6/449.
([2]) بۇنى ئىمام مۇھەممەد ئىبنى ھەسەن شەيبانى «ئەلئاسار» دېگەن كىتابىدا ئەۋزائىيدىن رىۋايەت قىلغان. 116 – بەت.
([3]) رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن ھەدىسنى بىۋاستە رىۋايەت قىلغۇچى ساھابە بولماي تابىئىن بولسا، بۇ ھەدىس «مۇرسەل»، دەپ ئاتىلىدۇ.
([4]) «الأوسط» 9/181 – بەت، 9480 – ھەدىس؛ «السنن الكبرى» 10/7؛ «إعلاء السنن»؛ 16/7833.
([5]) «مائىدە» سۈرىسى، 3 – ئايەت.
([6]) «حاشية ابن عابدين»، 6/449.
([7]) «المجموع»، 9/67 «فيض القدير»، 5/245.
([8]) «فيض القدير»، 5/245.
([9]) «مطالب أولى النها»، 6/317 «المغني»، 9/342.
([10]) «المدونة»، 9/112 «مواهب الجليل»، 4/349.

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز