شىئە مەزھىپى ھەققىدە

 سوئال: ئەسسالامۇئەلەيكۇم، سۈننى مەزھىپى بىلەن شىئە مەزھىپى ئوتتۇرسىدىكى زىددىيەت زادى نېمە؟ ھازىرقى ئىران ھاكىمىيىتى شىئە مەزھىپىنىڭ قايسى تۈرىگە مەنسۈپ؟ بىز ئۇلارغا قارىتا قانداق قاراشتا بولساق ئەڭ توغرا بولغان بولىدۇ؟ شىئە مەزھىپى ھەققىدە تەپسىلىيرەك مەلۇمات بەرگەن بولساڭلار.

جاۋاب: ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەرەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇھۇ.

بارلىق ھەمدۇسانا جانابى ئاللاھقا بولسۇن، شۇنداقلا پەيغەمبىرىمىزگە، ئائىلە – تاۋابىئاتلىرىغا ۋە ئۇنىڭغا تاكى قىيامەتكىچە ئەگەشكەنلەرگە دۇرۇت – سالاملار بولسۇن.

”شىئە“ دېگەن سۆز لۇغەتتە بىر گۇرۇپپا تەرەپدارلارنى بىلدۈرىدۇ، بۇ ئاتالغۇ ئىمام ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ تەرەپدارلىرىغا خاس بولۇپ ئىشلىتىلىپ كەلمەكتە.

شىئەلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرىسىدا تەتقىقاتچىلارنىڭ قاراشلىرى بىردەك ئەمەس، بەزىلەر: بۇ تائىپە پادىشاھلىرىنى ئىلاھىيلاشتۇرۇپ كۆنۈپ قالغان پارسلارنىڭ ئەھلى بەيتنى ئۇلۇغلاپ ئىماملارنى مۇقەددەسلەشتۈرۈشىدىن كېلىپ چىققان، دەپ قارىغان.

يەنە بەزىلەر: شىئەلەر پەيدا بولۇشتا ئىسلامغا زىيان ئۇرۇش ئۈچۈن مۇسۇلمان بولۇۋالغان يەھۇدىي ئابدۇللاھ ئىبنى سەبەئكە بېرىپ تاقىلىدۇ. ئۇ مۇسۇلمانلار جامائىتىنى بۆلۈۋېتىش، ئۇلارنىڭ شانۇ – شەۋكىتىنى يوقۇتۇش ئۈچۈن مۇشۇ مەزھەپنى ئوتتۇرىغا چىقارغان. يەنى، شىئەلەرنىڭ تېگى يەھۇدىيلارغا تۇتۇشىدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ بەزى شەرقشۇناسلارنىڭ قارىشىدۇر.

لېكىن، توغرىسى، بۇ تائىپىنىڭ كېلىپ چىقىشى يا پارسلارغا ياكى يەھۇدىيلارغا بېرىپ تاقالماي ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئۆزىنىڭ شەخسىي سۈپەتلىرىگە، شۇنداقلا تۇغقانچىلىق جەھەتتىن ۋە ئۇندىن باشقا سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئەڭ يېقىن كىشى بولغانلىقىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. چۈنكى، ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ كىچىكىدىن تارتىپ رەسۇلۇللاھ بىلەن بىللە چوڭ بولغان، رەسۇلۇللاھ ئۇنى تەربىيەلىگەن، ئۇ دەسلەپ مۇسۇلمان بولغانلارنىڭ بىرى، رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭغا ئەڭ سۆيۈملۈك قىزىنى ياتلىق قىلىپ ئۇنى كۈيئوغۇل قىلىۋالغان، ئۇ رەسۇلۇللاھقا پەۋقۇلئاددە پىداكارلىقلارنى قىلغان، يەنە تەقۋادارلىق، زاھىدلىقتا ئالاھىدە پەزىلەتكە ئىگە بولغان… دېمەك، ھەزرىتى ئەلىنىڭ پەزىلەتلىرى، ئالاھىدىلىكلىرى كۆپ، شۇڭا، كېيىنچە، خەلىپە تاللاش ئىشلىرىدا ئەممار، سالمان، ھۇزەيفە، ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلاردەك بىر قىسىم ساھابىلار ھەزرىتى ئەلىنى ھەزرىتى ئەبۇ بەكىر بىلەن ھەزرىتى ئۆمەردىن ئەۋزەل، دەپ قارىغان. لېكىن، دەسلەپكى خەلىپىنى تاللاش ئىشى ھەزرىتى ئەبۇ بەكىرنى خەلىپە قىلىپ تاللاش بىلەن ئاياغلاشقاچقا، ھەزرىتى ئەلى ئۆزىنى خەلىپە بولۇشقا ھەقلىقراق دەپ قاراپ، ئەبۇ بەكىرگە بەيئەت قىلىشقا ئۇنىمىغان. ”سەھىھۇل بۇخارى“دا كەلگەن بۇ ھەدىس شۇنى كۆرسىتىدۇ.

زۇھرىي ئۇرۋەدىن رىۋايەت قىلىدۇكى، ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا مۇنداق دېگەن: ”رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ قىزى پاتىمە رەسۇلۇللاھنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئەبۇ بەكىر سىددىقتىن ئاللاھتائالا رەسۇلۇللاھقا ئۇرۇشسىز غەنىيمەت قىلىپ بەرگەن ماللاردىن تېگىشلىك مىراسىنى تەقسىم قىلىپ بېرىشىنى ئىلتىماس قىلىپ ئادەم ئەۋەتىپ، رەسۇلۇللاھنىڭ مەدىنىدىكى، فەدەكتىكى ۋە خەيبەردىكى بەشتىن بىرىدىن قالغان ۋەخپە مال – مۈلۈكتىن ئۆزىنىڭ نېسىۋىسىنى تەلەپ قىلغان ئىدى. ئەبۇ بەكىر ئۇنىڭغا: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم: «بىز پەيغەمبەرلەردىن مىراس قالمايدۇ. قالدۇرغانلىرىمىزنىڭ ھەممىسى سەدىقىدۇر، پەقەتلا مۇھەممەدنىڭ ئائىلىسى بۇ مالدىن كۇپايىلەنگىدەك مىقداردا يەيدۇ» دېگەن، ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ۋەخپىلىرى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم زامانىدا قانداق بىر تەرەپ قىلىنغان بولسا، ھېچنىمىنى ئۆزگەرتمەي بىر تەرەپ قىلىمەن. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم قانداق بىر تەرەپ قىلغان بولسا، شۇنداق قىلىمەن، دەپ ئۇ ماللاردىن فاتىمەگە بىر نەرسە بېرىشكە ئۇنىمىغان ئىدى، فاتىمە خاپا بولۇپ تاكى ئۆلۈپ كەتكەنگە قەدەر ئەبۇ بەكىرگە گەپ قىلمىغان._ زۇھرىي دېدى: فاتىمە رەسۇلۇللاھتىن كېيىن ئالتە ئاي ئۆمۈر كۆرگەن._ فاتىمە ۋاپات بولغان چاغدا، ئۇنى ئېرى ئەلى ئەبۇ بەكىرگە خەۋەر قىلمايلا ئۇنىڭ نامىزىنى ئۆزى چۈشۈرۈپ، كېچىدە دەپنە قىلىۋەتتى. فاتىمە ھايات چېغىدا خەلق ئاممىسى ئەلىنى (ئەبۇ بەكىرگە كېلىپ بەيئەت قىلىشتا كېچىكىشتە) مەزۇر كۆرەتتى، فاتىمە ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەلى ئامما نارازىلىقىنى ياقتۇرماي ئەبۇ بەكىر بىلەن يارىشىپ ئۇنىڭغا بەيئەت قىلماقچى بولدى، ئۇ ئاشۇ ئايلارغىچىلا ئەبۇ بەكىرگە بەيئەت قىلمىغان ئىدى. ئۇ ئۆمەرنىڭ ئەبۇ بەكىر بىلەن بىللە كېلىشىنى (تاپا – تەنە قىلىپ ئەھۋالنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرىۋېتىشىنى) ياقتۇرمىغانلىقتىن:

_ بىرەرسىنى ھەمراھ قىلماي ئۆزۈڭ يالغۇز كەلگىن_ دەپ ئەبۇ بەكىرگە ئادەم ئەۋەتكەن ئىدى. ئۆمەر ئەبۇ بەكىرگە:

_ ياق! ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، ئۇلارنىڭ قېشىغا ئۆزۈڭ يالغۇز كىرسەڭ بولمايدۇ، _ دەپ تۇرۇۋالدى، ئەبۇ بەكىر:

_ سېنىڭچە ئۇلار ماڭا نېمىلەرنى قىلىپ كېتەر؟ ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، ئۇلارنىڭ قېشىغا چوقۇم بارىمەن، _ دەپ ئۇلارنىڭ قېشىغا باردى. ئالدى بىلەن ئەلى شاھادەت ئېيتىپ ئاندىن:

_ بىز سېنىڭ پەزىلىتىڭنى ۋە ئاللاھنىڭ ساڭا بەرگەن ئاتاسىنى بىلىمىز. ئاللاھ ساڭا بەرگەن ياخشىلىققا (خەلىپىلىككە) ھەسەت قىلغىنىمىز يوق. لېكىن، سەن خەلىپىلىك ئىشىدا ئۆز بېشىمچىلىق قىلدىڭ. بىز رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە يېقىن تۇغقان بولغانلىقىمىز ئۈچۈن خەلىپىلىك ئىشىدا مەلۇم ھوقۇقىمىز بار دەپ قارايتتۇق، _ دېدى. ئەبۇ بەكىرنىڭ كۆزلىرىدىن ياش تۆكۈلۈپ كەتتى، ئاندىن ئەبۇ بەكىر سۆز قىلىپ:

_ جېنىم ئىلكىدە بولغان زات بىلەن قەسەمكى، ئۆزۈمنىڭ تۇغقانلىرىغا سىلە – رەھىم قىلىشتىن رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ تۇغقانلىرىغا سىلە – رەھىم قىلىش ماڭا سۆيۈملۈكرەك. ئەمما، مەن بىلەن سىلەرنىڭ ئاراڭلاردىكى تالاش – تارتىشقا سەۋەب بولغان مۇشۇ (رەسۇلۇللاھ قالدۇرغان) مال – مۈلۈك بولسا، مەن ئۇنى خەيرىيەت ئىشلىرىغا سەرپ قىلىشتا بىپەرۋالىق قىلىپ قالمىدىم، مەن رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ بۇ ماللارنى قانداق بىر تەرەپ قىلغانلىقىنى كۆرگەن بولسام، شۇنداق قىلدىم. _ دېۋىدى. ئەلى ئەبۇ بەكىرگە:

_ مەن ساڭا بۈگۈن چۈشتىن كېيىن بەيئەت قىلىشقا ۋەدە قىلىمەن، _ دېدى. شۇنىڭ بىلەن ئەبۇ بەكىر پېشىننى ئوقۇپ بولۇپ، مۇنبەرگە چىقىپ ئالدى بىلەن شاھادەت ئېيتىپ ئاندىن ئەلىنىڭ ھەققى – ھۆرمىتىنى، ئۇنىڭ بەيئەت قىلىشتا كېچىكىپ قالغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭغا ئېيتقان ئۆزرىلىرىنى قوبۇل قىلغانلىقىنى سۆزلەپ ئەلىگە مەغپىرەت تىلىدى. ئەلىمۇ ئالدى بىلەن شاھادەت ئېيتىپ، ئاندىن ئەبۇ بەكىرنىڭ ھەققى – ھۆرمىتىنىڭ نەقەدەر كاتتىلىقىنى بايان قىلدى ۋە ئۇنىڭ بەيئەت قىلىشتا كېچىكىپ قالغانلىقى ئەبۇ بەكىرگە ھەسەت قىلغانلىق جەھەتتىن ياكى ئاللاھتائالانىڭ ئۇنىڭغا بەرگەن پەزىلەتلەرگە كۆز يۇمغانلىق جەھەتتىن بولمىغانلىقىنى سۆزلەپ:

_ لېكىن، بىز رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە يېقىن تۇغقان بولغانلىقىمىز ئۈچۈن خەلىپىلىك ئىشىدا مەلۇم ھوقۇقىمىز بار دەپ قارايمىز. ئەبۇ بەكىر بىز بىلەن كېڭەشمەستىن خەلىپىلىك ئىشىدا ئۆز بېشىمچىلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن كۆڭلىمىزدە نارازىلىق پەيدا بولۇپ قالغان ئىدى، _ دېۋىدى، بارلىق مۇسۇلمانلار بۇنىڭدىن ئىنتايىن خۇشال بولۇپ:

_ توغرا قىلدىلا، _ دېيىشتى. ئەلى بۇ مەسىلىنى ياخشى بىر تەرەپ قىلغان چاغدا مۇسۇلمانلار ئەلىنى قوللاپ قۇۋۋەتلىدى“.([1])

شۇنداق قىلىپ ھەزرىتى ئەلى ھەقىقىي سەمىمىيەتلىكى بىلەن ھەزرىتى ئەبۇ بەكىرگە بەيئەت قىلىپ ياشىدى. ھەزرىتى ئەبۇ بەكىر دۇنيادىن كېتىپ خەلىپىلىك ئىشىنى ھەزرىتى ئۆمەرگە تاپشۇرۇپ مۇسۇلمانلارنىڭ تاللىشى ھەزرىتى ئۆمەرگە توختالغاندىن كېيىنمۇ ھەزرىتى ئەلى ئەبۇ بەكىر زامانىدىكىدەكلا سەمىمىيەتلىك بىلەن خەلىپىگە ھەمدەمدە بولۇپ، يار – يۆلەك بولدى. ھەزرىتى ئۆمەردىن كېيىن گەرچە ئۇ خەلىپىلىككە ھەر جەھەتتىن لايىق بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ئىلگىرىكى ئىككى خەلىپىنىڭ تۇتقان يولىنى، يۈرگۈزگەن سىياسىتىنى ئەينەن ئېلىپ مېڭىش مەسىلىسىدە ۋەدە بېرىپ قويسا كېيىن ئەينەن تۇتۇپ ماڭالماي قېلىشىدىن ئەنسىرەپ كەسكىن ۋەدە بەرمىگەنلىكى ئۈچۈن، شۇنداقلا مۇسۇلمانلار خەلىپىلىك بەنى ھاشىم جەمەتىدىن بىرسىگە قولىغا كېلىپ قالسا، كېيىنچە، بەنى ھاشىم جەمەتىدە مۇقىملىشىپ كېتىشىدىن ئەنسىرىگەنلىكى ئۈچۈن ھەزرىتى ئۆمەردىن كېيىنمۇ ھەزرىتى ئەلى خەلىپە بولماي ھەزرىتى ئوسمان خەلىپە بولدى.

ھەزرىتى ئوسمان دەۋرىدىمۇ ھەزرىتى ئەلى بۇرۇنقىدەكلا خەلىپىگە سەمىمىي ياردەمچى بولۇپ كەلدى. ئاخىرى ھەزرىتى ئوسمان ئۆلتۈرۈلگەن ۋەقەلەر يۈز بېرىپ ھەزرىتى ئەلى خەلىپە بولۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا نىزا يۈز بېرىپ ئاخىرى ئابدۇراھمان ئىبنى مۆلجەمنىڭ قولىدا شېھىد قىلىندى. ئەلۋەتتە، ھەزرىتى ئەلىنىڭ ساھابە كىراملاردىن، تابىئىنلاردىن قوللىغۇچىلىرى بار ئىدى، بۇلار ئۇنى ھايات ۋاقتىدا قوللاپ پىداكارلىق قىلىپ كەلگەن ئىدى. ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ پەزىلەتلىرىنى، ئىش – ئىزلىرىنى تىلغا ئېلىپ ئەسلەيدىغان بولدى. كۈنلەرنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئوبرازى بىر خىل ئۇلۇغلۇق، مۇقەددەسلىك، ئىلاھلىق تۈسىنى ئېلىشقا باشلىدى.

كېيىنچە، ئەھلى بەيت كىشىلىرى ئۆز ھەققىگە ئېرىشەلمەي ھاكىملار تەرىپىدىن زۇلۇمغا ئۇچرىدى. كىشىلەرمۇ ئۇلارغا ئامراقلىق قىلىپ ھېسداشلىق قىلىشقا باشلىغاندا ئاندىن ھازىرقى ئىستىلاھتىكى ”شىئە تائىپىسى“ شەكىللىنىشكە باشلىغان. ئەھلى بەيتنىڭ كىشىلىرى بۇ ئېقىمنىڭ ئۇلغىيىشىغا كۈچىگەن بولسىمۇ، دىنىي جەھەتتىن بىرەر ئاساس تېپىش زۆرۈر ئىدى، نەتىجىدە، شىئەلەر قۇرئان ۋە ھەدىستىن ئاساس تېپىشقا، تېپىلمىسا پەيدا قىلىشقا ئۇرۇندى.

ئاخىرىدا شىئە تائىپىسى نۇرغۇن تائىپىلەرگە بۆلۈنۈپ، بەزىلىرى بەكلا چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىشتى.

دېمەك، شىئەلەرنىڭ تېگى شەرقشۇناسلار دەۋالغاندەك يەھۇدىيلارغا ياكى باشقىلار دەۋالغاندەك پارسلارغا تۇتاشمايدۇ، بەلكى شىئەلىك تەبىئىي شەكىللىنىپ، تەبىئىي ئۆسۈپ يېتىلگەن.([2])

شىئە مەزھىپىنىڭ باشقا مەزھەپلەردىن ئايرىلىپ تۇرىدىغان ئاساسلىق قارىشى شۇكى، ھەزرىتى ئەلى خەلىپىلىك ئورنىغا چىقىشتا باشقا ساھابىلاردىن ھەقلىقراق، ھەزرىتى ئەلىنىڭ خەلىپە بولۇشى پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ كۆرسەتمىسى، تاپشۇرۇقى ۋە تەيىنلىشى بىلەن بولغان، مانا بۇ دەۋا شىئە گۇرۇھىنىڭ مەيدانغا كېلىشىنىڭ تۈپ ئاساسى ۋە ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ دىنىي ئەقىدىسى بولۇپ، ئۇلارنىڭ قارىشىدا، بۇ ئىشتا كېڭەش ياكى خەلقنىڭ ھېچ رولى يوق.

شىئەدىن باشقا بارلىق ئىسلام پىرقىلىرى خەلىپە ۋە دۆلەت رەئىسى خەلقنىڭ تاللىشى ۋە خەلق ۋەكىللىرىنىڭ كېڭىشى ۋە بەيئەت قىلىشى بىلەن بولىدۇ، دەپ قارايدۇ.

شىئەلەر خەلىپە بولۇش ياكى مۇسۇلمانلارغا رەئىس بولۇشنى پەيغەمبەرلىككە قىياس قىلىپ ئۇنىمۇ ”ئىلاھىي بەلگىلەش“ بىلەن بولىدۇ، ”خەلقنىڭ تاللىشى“ بىلەن بولمايدۇ، دەپ قارىغان. خەلىپىلەرگە پەيغەمبەرلەرگە ئوخشاش مەسۇملۇق مەرتىۋىسىنى بەرگەن. بەلكى، تېخى ئۇلارنىڭ مەرتىۋىسىنى پەيغەمبەرلىك مەرتىۋىسىدىن ئۈستۈن دەپ قارىغان، چۈنكى ئۇلارنىڭ نەزىرىدە پەيغەمبەرلىك ”ۋاقىتلىق ئىلاھىي ئىلتىپات“ بولۇپ، مەلۇم ۋاقىت ئىچىدە ئۇنىڭ رولى تۈگىگەن، ئەمما خەلىپىلىك بولسا پەيغەمبەرلىك تۈگىسىمۇ پەيغەمبەرلىك ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىپ تۇرىدىغان ”ئومۇمىي ئىلاھىي ئىلتىپات“، ھەتتا خۇمەينىي خەلىپىلەرنىڭ مەرتىۋىسىنىڭ مۇقەررەب پەرىشتە ۋە ھەتتا پەيغەمبەرلەرنىڭ مەرتىۋىسىدىنمۇ ئۈستۈن ئىكەنلىكى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: ”ئىماملىرىمىزنىڭ مۇقەررەب پەرىشتىمۇ، ئەۋەتىلگەن پەيغەمبەرمۇ يېتەلمەيدىغان يۇقىرى مەرتىۋىگە ئىگە ئىكەنلىكى مەزھىپىمىزنىڭ زۆرۈر تەقەززالىرىدىندۇر“.

نورماللىرى بولسۇن، ئاشقۇنلىرى بولسۇن بارلىق شىئە تائىپىلىرى بۇ ”ئىلاھىي بەلگىلەش“ ئەقىدىسىدە بىرلىككە كەلگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ نەزىرىدە بۇ ئەقىدىگە تانغان كىشى كافىر بولىدۇ.

لېكىن، ئۇلار ئۇنىڭدىن باشقا قاراشلاردا بىرلىككە كېلەلمىگەن. مەسىلەن ھازىر شىئەنىڭ كۆپچىلىكىنى تەشكىل قىلىدىغان 12 ئىمام مەزھىپى خەلىپىلىك ھەزرىتى فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ ئەۋلادلىرى ئىچىدە بولىدۇ، ئۇنىڭ ئەۋلادىدىن 12 – ئىمام غايىب بولۇپ كەتكەن، ئوتتۇرىغا چىقىشى كۈتۈلگەن مەھدىي دەل ئاشۇ غايىب ئىمام، ئۇ يوق چاغدا مۇجتەھىد ئالىملار ئۇنىڭ ئورنىدا ۋەزىپە ئۆتەپ تۇرىدۇ، دەپ قارايدۇ.

كەيسانىييە پىرقىسى ئىمامەتچىلىك ھەزرىتى ئەلىدىن ئوغلى مۇھەممەد ئىبنى ھەنەفىييەگە يۆتكەلگەن دەپ قارايدۇ.

ئىسمائىلىيە پىرقىسى ئىمامەتچىلىكنىڭ ھەزرىتى ئەلىدىن تارتىپ ھەزرىتى جەئفەر سادىققا قەدەر ئارىلىقتا 12 ئىمام پىرقىسىغا ئوخشاش قارىغان. ھەزرىتى جەئفەردىن كېيىن ئوغلى مۇسا كازىمغا ئەمەس، ئوغلى ئىسمائىلغا يۆتكەلگەن دەپ ئايرىلىپ چىققان. ئۇلار ئىسمائىلدىن كېيىن ئۆزلىرى ئايرىم تەرتىپ بەلگىلىگەن. بۇ تائىپە شىئەلەرنىڭ ئەڭ ئازغۇنلىرى ھېسابلىنىدۇ.

زەيدىيە مەزھىپى بولسا ئەھلى سۈننەتكە پىكىر جەھەتتىن ئەڭ يېقىن مەزھەپ بولۇپ، بۇ مەزھەپتىكىلەر ئىلاھىي بەلگىلىمە ئەقىدىسى ھەققىدە: ئىلاھىي بەلگىلەش ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئۆزىگە خاس بولماستىن مەلۇم سۈپەتلەرگە قارىتا بولغان، دەپ قارىغان.

دېمەك، زەيدىيەدىن باشقا شىئە تائىپىلىرى خەلىپىلىك مەرتىۋىسىدىكى ئىماملارنى مەسۇم ۋە مۇقەددەس ئورۇنغا قويۇپ، ئۇلارنىڭ ھەممە نەرسىنى، ھەممە ئىلىملەرنى، ھەممە تىللارنى بىلىدىغانلىقىنى، ئۇلارغا توختاۋسىز ئىلاھىي ئىلھام كېلىپ تۇرىدىغانلىقىنى، كىچىكىدىن تارتىپ بىر ئىنساندىن دەرس ئالماي ھەممە مەرىپەتنى بىلىدىغانلىقىنى، ھەرقانداق سوئالغا جاۋاب بېرەلەيدىغانلىقىنى دەۋا قىلىدۇ، ئىمام مەسۇم بولغاچقا، بارلىق ئۈممەت خاتالاشسىمۇ ئىمام خاتالاشمايدۇ. ئىمام پەيغەمبەرنىڭ بارلىق ھوقۇقىغا ئىگە. شۇڭا، ئىمام دىنىي جەھەتتىن بىردىنبىر مەنبە ۋە ھۆججەت ھېسابلىنىدۇ.

ئىمامەتچىلىك ئەقىدىسىدىن باشقا شىئەلەردە ئەھلى سۈننەتتىن ئايرىلىپ تۇرىدىغان ئالاھىدە ئەقىدىلەر بار. مەسىلەن:

تەقىييە ئەقىدىسى

تەقىييە – مۇقەررەر زىياندىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئىچكى ئېتىقادىنى يوشۇرۇپ باشقىچە كۆرۈنۈش. بۇ ئۇلارنىڭ نەزىرىدە دىننىڭ بىر قىسمى ھېسابلىنىدۇ. شىئەلەر نەزىرىدە ئىمام ئەلى قاتارلىقلارمۇ تەقىييە قىلغانمىش. بەزىلىرى تەقىييە قىلىش ۋاجىپ دەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ بىر خىل نىپاقتۇر. ئادەتتىكى بىر مۇسۇلمان كافىرنىڭ زىيانكەشلىكىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن كۇپۇر سۆز قىلىشقا رۇخسەت قىلىنغان بولسىمۇ ئەلى ۋە ئۇندىن باشقا ئىماملارغا بۇنداق رۇخسەت يوق. شىئەلەر ئىماملىرىدىن رىۋايەت قىلغان قارىمۇ – قارشى رىۋايەتلەرنى ئىزاھلاشتا ”ماۋۇنى تەقىييە قىلىپ دېگەن“ دەۋالىدۇ. بۇ مەسىلىنى شىئە ئىماملىرى ئۇسۇلى فىقھى قاتارىدىن قىلىپ ئىماملىرىدىن كەلگەن كۆرسەتمىلەرنىڭ بەزىسىنى رەت قىلىۋېتىشكە قوللىنىدۇ.

شىئەلەر ئاساسەن تەقىييە مەسىلىسىنى كافىرلارغا قارىتا ئەمەس، ئەھلى سۈننەدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. ئىمام قەرداۋى رەفسەنجانىي بىلەن ”ئەلجەزىرە“ تېلېۋىزىيە قانىلىدا قىلغان مۇنازىرىسىدە رەفسەنجانىي تەقىييە قىلىشقا ئاللاھتائالانىڭ: ﭽﯭ ﯮ ﯯ ﯰ ﯱﭼ ﭽپەقەتلا ئۇلاردىن تەقىييە قىلساڭلارﭼ ([3]) دېگەن سۆزىنى دەلىل قىلىپ كۆرسەتكەندە، ئىمام قەرداۋى: ”بۇ دېگەن كافىرلارغا قارىتا دېيىلگەن ئايەت“ دەپ رەددىيە بەرگەن ئىدى.

قايتىش ئەقىدىسى

بۇ ئەقىدىنىڭ مەزمۇنى ئاللاھتائالا قىيامەتتىن بۇرۇن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىغان جەمەتلىرىنى ۋە ئۇلارغا زۇلۇم قىلغانلارنى تىرىلدۈرۈپ مەزلۇملارنى ئىززەتلەيدۇ، زالىملارنى خارلايدۇ، كېيىن ئۇلارنى قايتا ۋاپات قىلدۇرىدۇ.

بەدا ئېتىقادى

”بەدا“ دېگىنىمىز بۇرۇن بىلمىگەن نەرسە ئايان بولۇش، بىلمىگەننى بىلىش دېگەن بولۇپ، شىئەلەر ئاللاھتائالاغا بەدانى مەنسۇپ قىلىشىدۇ. بۇ ئەسلىدە ئۇلارغا يەھۇدىيلاردىن سىڭگەن ئېتىقاد بولۇشى مۇمكىن. ھەقىقەتتە جانابى ئاللاھ سۈبھەنەھۇ ۋەتائالا ھەممە نەرسىنى ئومۇمىي ھەم تەپسىلىي، ئىلگىرى ۋە كېيىن مۇتلەق بىلگۈچىدۇر. كېيىن بىلىش ئاللاھتائالاغا مۇھالدۇر.

بۇ ئەقىدىلەرنى ۋە بەك ئاشۇرۇۋەتكەن بۇزۇق تائىپىلەرنى ھېسابقا ئالمىغاندا شىئە مەزھىپى مۇقىم ئىسلام ئەقىدىلىرى ۋە ئىسلام پائالىيەت – ئىبادەتلىرىدە باشقا ئىسلام پىرقىلىرى بىلەن ئاساسەن ئىتتىپاق، شۇڭا، ئۇلار ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر قىسمى، ئەسلىدە ئۇلار ئىمامەتچىلىك مەسىلىسىنى ئاساسلىق ئەقىدە مەسىلىسى قىلىۋالماي تارماق مەسىلە قىلغان بولسا، ئۇلار ئادەتتىكى ئەھلى سۈننەت مەزھەپلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالغان بولاتتى.

ھازىر 12 ئىمام مەزھىپى ئىران، ئىراق، لىۋان، ئەزەربەيجان ۋە ئافغانىستاندا، ئىسمائىلىيە مەزھىپى ھىندىستان، پاكىستان، تۈركىيە، سۈرىيە ۋە لىۋاندا مەۋجۇت. لىۋاندىكى ”ھىزبۇللاھ“ ھەرىكىتىمۇ 12 ئىمام مەزھىپىدە. بۇلارنىڭ ئىمامىيە مەزھىپى دەپ ئاتىلىشى ھەزرىتى ئەلىنىڭ خەلىپىلىكى قۇرئان ۋە ھەدىستە كەلگەن دەپ قارىغانلىقىدىن بولغان. ئەمدى 12 ئىمام مەزھىپى دەپ ئاتىلىشىدىكى سەۋەب بولسا، ھەزرىتى ئەلىدىن تارتىپ 12 ئىمامنى زەنجىرسىمان بېكىتىشىدىن كەلگەن. زەيد ئىبنى ئەلىنىڭ ئىماملىقىنى رەت قىلغانلىقى ئۈچۈن ”رافىزا“ دەپ ئاتالغان. ھازىر يەكەن تەرەپلەردە 12 ئىمام مەزھىپىدىكى شىئەلەرنىڭ پائالىيىتى جانلىنىپ قالماقتا.

زەيدىيە مەزھىپى شىئەنىڭ چوڭ پىرقىلىرىدىن بولۇپ، شىئەنىڭ ئەھلى سۈننىگە ئەڭ يېقىن تۇرىدىغىنى ھېسابلىنىدۇ. كالامى قاراشلىرى مۆتەزىلە بىلەن ئەشائىرە قاراشلىرىغا ئوخشاپ كېتىدۇ. بۇلار يەمەن، ئوممان قاتارلىق جايلاردا بار.

ھازىر سۈرىيەدە خەلقنى قىرىۋاتقان ھاكىم ”نۇسەيرىيە“ تائىپىسىمۇ، تۈركىيەدىكى ”ئەلەۋىيلەر“ تائىپىسىمۇ شىئەلەرنىڭ ئەڭ ئازغۇنلىرىنىڭ بىرىدۇر. ”نۇسەيرىيە“ دېگەن نام فىرانسىيەلىك مۇستەملىكىچىلەر تەرىپىدىن ئەلەۋىيلەرگە بېرىلگەن نام بولۇپ، بۇ تائىپىنى شىئەلەرنىڭ ئۆزىمۇ ئازغۇن دەپ قارايدۇ. بۇلارنىڭ تېگى خرىستىئانلارغا تۇتىشىپ كېتىدۇ. بۇلار شام ساھىللىرىغا جايلاشقان بولۇپ، تۈركىيەدىكى ئەلەۋىيلەرمۇ بۇلارغا ئاساسەن يېقىن كېلىدۇ. بۇلارنىڭ بەكلا ئازغۇن ئېتىقادلىرى بولغاچقا، ئۆز ۋاقتىدا ئىمام ئىبنى تەيمىيە نۇسەيرىيلەردىن خوتۇن ئېلىشنى ھارام قىلىپ، ئۇلارغا قارشى جىھاد قىلىشقا چاقىرىپ، ئۇلارنى ئۆلتۈرۈشنى، مال – مۈلكىنى تارتىۋېلىشنى ھالال دەپ پەتىۋا بەرگەن. بۇلار ئاساسەن ئىسلامغا پەقەتلا ئىسىم جەھەتتىنلا باغلىنىدىغان باتىنىي پىرقىدۇر.

دىيارىمىزدا تاشقورغاندىكى تاجىكلار شىئەلەرنىڭ ”ئىسمائىلىيە“ تائىپىسىغا تەۋە بولۇپ، بۇمۇ شىئەلەرنىڭ بەكلا ئازغۇن باتىنىي تائىپىلىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇلار يەنە سۈرىيە، ئىران، پاكىستان، ھىندىستان، كەشمىر ۋە ئافرىقىدا بار بولۇپ، تارىختا بىر قانچە دۆلەت قۇرغان.

ھازىرقى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ %90 سۈننىي بولسا، قالغىنى شىئە، خاۋارىج ۋە ئابازىيلاردۇر.

ھازىر ئىراندىكى شىئەلەر 12 ئىمام مەزھىپىگە تەۋە بولۇپ، ئەللامە مۇسا جارۇللاھ 1934 – 1935 – يىللاردا ئىران، ئىراقنى زىيارەت قىلىپ شىئە ئالىملىرى بىلەن سۆھبەتلىشىش، شىئەلەرنىڭ كىتابلىرىنى تەتقىق قىلىش ۋە ئىزدىنىش نەتىجىسىنى مۇنداق دەپ خۇلاسىلەيدۇ: ”ماڭا ئېنىق ئايان بولدىكى، شىئەلەرنىڭ بۇ كىتابلىرى ئىسلام ئۈممىتى كۆتۈرەلمەيدىغان، ئىسلام ئۈممىتى رازى بولمايدىغان، ئىسلامنىڭ مەنپەئەتى تەقەززا قىلمايدىغان، ئىسلامنىڭ مەنپەئەتلىرىنىڭ كۆپ قىسمىغا زىت كېلىدىغان نۇرغۇن ئىشلارغا ئىتتىپاق بولغان“.([4])

12 ئىمام مەزھىپىدىكى شىئەلەرنىڭ دىنغىمۇ، ئەدەپكىمۇ زىت كېلىدىغان، ئەھلى سۈننە پەقەت قوبۇل قىلالمايدىغان بەزى يامان قاراشلىرى بار. مەسىلەن:

ساھابە كىراملارنى تىللاش ۋە ئۇلارنى كافىر دەپ قاراش

شىئەلەرنىڭ كىتابلىرى ساھابە كىراملارنى كافىر دېيىش بىلەن تولغان، ساھابىلاردىن شىئەلەر تەرىپىدىن كافىر دېيىلمەي قۇتۇلۇپ قالغىنى پەقەتلا ھەزرىتى ئەلى ئەڭ يېقىن تۇرغان بىرقانچە ساھابە بولۇپ، ئۇلارنىڭ سانى ئاران يەتتىگە يېتىدۇ.

شىئەلەرنىڭ ھەزرىتى ئەبۇ بەكىر بىلەن ھەزرىتى ئۆمەرنى كافىر دەپ ھاقارەتلىشى بەكلا ئوچۇق – ئاشكارا بولۇپ، شىئەلەرنىڭ ”ئەلۋافى“ دېگەن كىتابىنىڭ 44 – بېتىدە ۋە ئۇندىن كېيىنكى بەتلەردە ئەقىل قوبۇل قىلالمايدىغان سۆزلەر بار. ئۇلار بۇ ئىككى كاتتا ساھابىنى لەنەت قىلىنغان پاسكىنىلار، تاغۇتلار، مۇشۇ ئۈممەتنىڭ پىرئونى بىلەن ھامانى، پەيغەمبەرگە دۈشمەنلىكتە، ئىسلامغا زىيان ئۇرۇشتا ئەڭ يامان مۇناپىق دەپ قارايدۇ.

ھەتتا ئىمام قەرداۋى رەفسەنجانىي بىلەن ”ئەلجەزىرە“ تېلېۋىزىيە قانىلىدا قىلغان مۇنازىرىسىدە رەفسەنجانىيدىن شىئە ئىماملىرى شىئە ئاۋاملىرىنى ئەبۇ بەكىر بىلەن ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇماغا لەنەت قىلىشتىن توسقان بولسا، دەپ تەلەپ قىلسا، رەفسەنجانىي رەت قىلغان ئىدى.

ئەسرى سائادەتكە لەنەت ياغدۇرۇش

شىئەلەرنىڭ ”ئەلكافى“، ”تەھزىيب“ ۋە ”ئەلۋافى“ قاتارلىق كىتابلىرى ئەبۇ بەكىر، ئۆمەر، ئائىشە، ھەفسە ۋە باشقا ساھابە كىرام رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلارغا ئۇلار پۈتۈن ئۈممەت تۇرۇقلۇق ئېغىر قەبىھ تىل – ھاقارەتلەر بىلەن لەنەت قىلىش بىلەن تولغان. تېخى شىئەلەرنىڭ ساھابە كىراملەرگە، پۈتۈن ئۈممەتكە لەنەت قىلىشتا ئىماملىرىمىزدىن قالغان دەيدىغان ئالاھىدە مەخسۇس دۇئالىرى بار.

بىرلا مىسال ئالساق: ”ئەلكافى“ 3 – توم 351 – بەتتە: ”ئائىشە بىلەن ھەفسە ئىككىسى دوزاختا مەڭگۈ قالدۇرۇلىدىغان كافىر مۇناپىقتۇر“ دېيىلگەن.

قۇرئان كەرىم بۇرمىلانغان دەپ قاراش

قۇرئان كەرىمنىڭ بەزى سۈرىلىرى ياكى بەزى ئايەتلىرى قىسقارتىلغان، بەزى كەلىمىلەرنىڭ، ئايەتلەرنىڭ تەرتىپى ئۆزگەرتىلگەن دېگەن قاراشقا شىئە كىتابلىرى بىردەك ئىتتىپاق. قۇرئاننىڭ بۇرمىلانغانلىقى ھەققىدىكى خەۋەرلەر شىئەلەرنىڭ نەزىرىدە مۇتەۋاتىر.

”ئەلكافى“ دېگەن كىتابتا سادىقنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ: ”مۇھەممەدكە جىبرىل ئېلىپ چۈشكەن قۇرئان 7000 ئايەت بولۇپ، بىزنىڭ قولىمىزدىكىسى پەقەتلا 6236 ئايەت، قالغىنى ئەلى توپلىغان بويىچە ئەھلى بەيتنىڭ قولىدا باردۇر“.

”ئەلكافى“ دا كېلىشىچە: ھەزرىتى ئەلى يازغان قۇرئاننى ئەلقائىم ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ، بۇ قۇرئان ئىمامنىڭ غايىب بولۇشى بىلەن تەڭ غايىب بولغان.

شىئەدىن باشقا ئىسلام پىرقىلىرىنىڭ ھۆكمى

شىئە كىتابلىرىنىڭ ئېنىق ئىپادىلىشىچە: شىئەدىن باشقا پۈتۈن ئىسلام پىرقىلىرى كافىردۇر، مەلئۇندۇر، دوزاختا مەڭگۈ قالغۇچىلاردۇر. ئەبۇ بەكىر بىلەن ئۆمەرنى ئەلىنىڭ ئالدىغا قويغان ناسىبىينىڭ([5]) قېنى بىلەن مېلى ھالالدۇر.

ئىمام سادىق ئىسلام ئۈممىتىنىڭ تۆت مەزھەپ ئىماملىرى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: ”ئۇلارنىڭ قېشىغا بارما، ئۇلارنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلىما، ئاللاھ ئۇلارغا لەنەت قىلسۇن، مۇشرىك مىللەتلىرىگىمۇ لەنەت قىلسۇن“.

ۋاقىتلىق نىكاھ مەسىلىسى

شىئەلەر ”نىكاھى مۇتئە“ نى ھالال دەپ قارايدۇ، باقىر بىلەن سادىق مۇنداق دېگەن: ”بىزنىڭ مۇتئىمىزنى ھالال سانىمىغان، بىزنىڭ قايتىشىمىزنى ئېتىقاد قىلمىغان بىزدىن ئەمەس“.

شىئەلەرنىڭ نەزىرىدە مۇتئە بىر كۈن ياكى بىرەر سائەت بولسىمۇ ۋاقىت توختىتىش بىلەن بىر ئوچۇم بۇغداي بولسىمۇ ئىش ھەققىدىن ئىبارەت ئىككى نەرسە بىلەن بولىدۇ. ”نىكاھى مۇتئە“ بىلەن تۆتتىن ئارتۇق قانچە خوتۇن ئالسا بولۇۋېرىدۇ.

پۇتىنى يۇيۇش ۋە ئۆتۈككە مەسىھ قىلىش

تاھارەت ئالغاندا پۇتىنى يۇيۇش ۋە ئۆتۈككە مەسىھ قىلىشنى شىئەلەر ھارام دەپ قارايدۇ. ھالبۇكى، پۇت يۇيۇش بىلەن ئۆتۈككە مەسىھ قىلىش مۇتەۋاتىر ھالدا كەلگەن.

ھەسەن بەسرى: ”مەن بەدر غازىتىغا قاتناشقان يەتمىش ساھابىنى كۆرگەنمەن، ھەممىسى ئۆتۈككە مەسىھ قىلىشنى توغرا دەپ قارايتتى“ دېگەن. بۇ سەۋەبتىن، ئىمام ئەبۇ ھەنىفە رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى ئۆتۈككە مەسىھ قىلىشنى ئەھلى سۈننە ۋەلجامائە شەرتلىرىدىن دەپ قارايتتى.([6])

يۇقىرىدىكى مەلۇماتلار ئاساسەن مىسىر ئەۋقاف مىنىستىرلىكى نەشر قىلغان ”ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى“ بىلەن شىئەگە قارىتا يېزىلغان ئەڭ مۇھىم ھەم ئىشەنچلىك پايدىلىنىش ماتېرىيالى بولغان ئەللامە مۇسا جارۇللاھ رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىنىڭ يېگانە ئەسىرى ”ئەلۋەشىيئە فى نەقدى ئەقائىدى شىيئە“ دېگەن كىتابىدىن نەقىل قىلىندى. كەڭرەك مەلۇماتقا ئىگە بولماقچى بولغانلار ئەللامىنىڭ ئاشۇ كىتابىغا مۇراجىئەت قىلسا بولىدۇ. بۇ كىتاب يېقىندا ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىپ بولدى. ئەرەبچىسى ”ساجىيە“ تورىدا بار.

شىئەلەر ھەققىدە ئۇندىن باشقا پايدىلىنىش بولىدىغان ماتېرىياللاردىن تۆۋەندىكىلەر بار:

مۇھەممەد مۇھىببىددىن ئەلخەتىيب يازغان: ”الخطوط العريضة للأسس التي قام عليها دين الشيعة الإمامية الاثنى عشرية“ بۇ كىتابنى ”مەكتەبە سەلەفىييە“ نەشر قىلغان.

ئېھسان ئىلاھىي زاھىير يازغان: ”ئەششىيئە ۋەلقۇرئان“ دېگەن كىتاب بىلەن ”ئەششىيئە ۋەسسۈننە“ دېگەن كىتاب ئىنتايىن قىممەتلىك بولۇپ، مۇشۇ ئىككى كىتابى سەۋەبىدىن شىئەلەر پاكىستانلىق بۇ ئالىمنى ئۆلتۈرۈۋەتكەن. بۇ كىتابنى لاھوردىكى ”ئىدارەتى تەرجۇمان سۈننە“ نەشر قىلغان، رىيازدىمۇ قايتا نەشر قىلىنغان. بۇ كىتاب ”ساجىيە“ تورىدا بار.

ئىمام ئىبنى تەيمىيەنىڭ: ”مىنھاجۇسسۈننە ئەننەبەۋىييە“ دېگەن كىتابىنىڭ مۇختەسەرى. بۇنى شىئە مەزھىپىدىكى ئالىملاردىن خومەينىيدىن يۇقىرى دەرىجىلىك ئالىم ئايەتۇللاھ ئەلئۇزما ئەبۇل فەزل ئەلبۇرقۇئىي پارسى تىلىغا تەرجىمە قىلىپ دەرس سۆزلىگەن بولۇپ، بۇ ئالىم نۇرغۇن شاگىرتلىرى بىلەن بىللە شىئە مەزھىپىدىن ئەھلى سۈننە مەزھىپىگە قايتقان ۋە شاھ دەۋرىدە كېيىنچە، خۇمەينىي دەۋرىدە نۇرغۇن قىيىن – قىستاقلارغا ئېلىنىپ، تۇرمىغا سولانغان، سۇيىقەستكە ئۇچرىغان. بۇ ئالىمنىڭ شىئەلەرنى تەنقىد قىلىپ يازغان كۆپ ئەسەرلىرى بار.

خۇلاسە شۇكى، ھازىرقى ئىران ۋە ئىراقلاردىكى 12 ئىمام مەزھىپىدىكى شىئەلەرنى ئازغۇن مۇسۇلمانلار دېيىش مۇمكىن. ئۇلار ئىسلامنى قوبۇل قىلىپ ھەق بىلەن باتىلنى، ھىدايەت بىلەن ئازغۇنلۇقنى ئارىلاشتۇرۇپ دىندا بۆلگۈنچىلىك قىلىپ مۇسۇلمانلار جامائىتىنى پىرقىلەرگە بۆلۈۋەتكەن. مۆمىنلەر تۇتقان يولنى تۇتماي، ئەسىرلەردىن بۇيان ئىسلام ئۈممىتىگە ۋابال بولۇپ كېلىۋاتقان زىيانلىق، سىياسىي تائىپىدۇر.

ۋەللاھۇ ئەئلەم.

دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ

2012 – 1 – 3


([1]) ”سەھىھۇل بۇخارى“ 4240ـ 4241-ھەدىسلەر.
([2]) ئىمام ئابدۇلھەلىم مەھمۇدنىڭ ”ئەتتەفكىيرۇل فەلسەفىي فىل ئىسلام“ 119-132-بەتلەر.
([3]) «ئال ئىمران» سۈرىسى 28-ئايىتىنىڭ بىر قىسمى.
([4]) ”ئەلۋەشىيئە فى نەقدى ئەقائىدى شىيئە“ 108-بەت.
([5]) ناسىبىي – ئەينى دەۋردە ھەزرىتى ئەلى ۋە ئەھلى بەيتكە ئۆچمەنلىك ئىزھار قىلغۇچىلار بولۇپ، كېيىنچە شىئەلەر ئەبۇ بەكىر، ئۆمەر ۋە ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇلارنى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن ئالدىن ئورۇنغا قويغان ئەھلى سۈننەلەرنىڭ ھەممىنى ”ناسىبىي“ دەيدىغان بولغان.
([6])“بەدائىئۇسسانائى“ 1/7.

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز